اقتصاد ایران را چگونه بسازیم؟
تین نیوز | اتاق بازرگانی تهران میزبان پروفسور محمد هاشم پسران نامزد نوبل اقتصاد، دکتر محمد ستاریفر و دکتر سعید لیلاز بود.
در ادامه سلسله نشستهای راهبردهای اقتصاد ایران، ۳اقتصاددان بزرگ دیدگاههای خود درباره شرایط اقتصاد ایران در دوران خروج از رکود را بررسی کردند. پسران مقیم امریکاست و در این نشست از طریق اسکایپ نظرات خود را عنوان و بر لزوم سرمایهگذاری در اقتصاد تاکید کرد. از سوی دیگر، به اعتقاد مسعود خوانساری رییس اتاق بازرگانی تهران اگر دولت یک اقدام جدی و شجاعانه و درواقع جراحی عمیقی در اقتصاد انجام ندهد به نظر نمیرسد با پیشنهاد و بستههایی کهمُسکن تلقی میشود مشکلی حل شود. به گفته خوانساری، با این رکود شدید به بنیانهای اقتصادی آسیب وارد میشود که
خوشایند نخواهد بود.
لزوم اصلاح و تعدیل اقتصاد
محمدهاشمپسران با اشاره به شرایط حساس فعلی اقتصاد ایران گفت: با توجه به اینکه تحریمها در ۲ تا ۳ ماه آینده برداشته میشود، انتظارات زیادی هم در داخل و هم درخارج از کشور از دولتمردان شکلگرفته است.
نامزد نوبل اقتصاد تاکید کرد: اقتصاد ایران متاثر از عوامل عمدهای است که به سادگی نمیتوان برای آن راهکار ارائه داد. البته حرف من به این معنا نیست که راهحل وجود ندارد اما راهحلها در بلندمدت جواب میدهند.
وی قیمت نفت را یکی از عوامل مهم اثرگذار در اقتصاد ایران دانست و گفت: همه میدانیم که اهمیت نفت در اقتصاد ایران بسیار بالاست و نوسانات قیمت نفت، صادرات نفت و پتروشیمی و فرآوردهها نیز همواره نقش مهمی در اقتصاد ایران داشته است.
به گفته پسران عامل مهم دیگری که در وضعیت فعلی اقتصاد ایران نقش ایفا کرده و میکند تحریمهای اقتصادی است که باعث کاهش کارآیی اقتصاد ایران شده است. او گفت: با برداشته شدن تحریم ضرورت تعدیل و اصلاح اقتصاد ایران بیش از پیش خود را نشان میدهد.
او افزود: مسئله سوم نبود سرمایهگذاری در اقتصاد ایران است که خود به دلیل تحریم و اتخاذ سیاستهای پوپولیستی در گذشته بوده است. تداوم سیاستهای پوپولیستی منابع اقتصادی را به جای سرمایهگذاری به سمت مصرف سوق داده است. او با اشاره به کاهش رشد تولید ناخالص داخلی در سالهای گذشته و ثبت ارقام منفی رشد اقتصادی گفت: کاهش سرمایهگذاری در این دوره ارقام قابل توجهی است و بین ۱۲ تا ۱۵ درصد چه در بخش دولتی و چه در بخش خصوصی با کاهش سرمایهگذاری مواجه بودهایم. در حالی که در همین دوره مصرف درنهایت حدود ۱/۵ درصد کاهش یافته است. یعنی اثر تحریم روی مصرف نبوده بلکه
روی سرمایهگذاری و تولید بوده است.
استاد اقتصاد کالیفرنیای جنوبی افزود: این روند باعث شده که ما امروز نتوانیم سرمایهگذاری قابل توجهی انجام دهیم و به تبع آن ظرفیت تولیدی نخواهیم داشت که بتوانیم در دوران پساتحریم از منافع تجارت با دیگر کشورها برخوردار شویم و نخواهیم توانست صادرات غیرنفتی را توسعه دهیم.
او همچنین به رقابت بسیار سخت در حوزه صادرات بین مناطق و کشورهای مختلف اشاره کرد و توضیح داد: اگر نتوانیم اقتصاد را کارآ کنیم و تعادل از دست رفته را به اقتصاد ایران بازگردانیم نمیتوانیم در این رقابت دوام بیاوریم.
هاشم پسران همچنین به اتفاقات مثبتی اشاره کرد که به تازگی در اقتصاد ایران روی داده است. به گفته وی کاهش نرخ تورم که زمان روی کار آمدن دولت روحانی حدود ۴۵ درصد بوده و درحالحاضر به حدود ۱۳ درصد رسیده رویداد بسیار مثبتی است. او عنوان کرد: کاهش نرخ تورم سریع رخ داد و دولت چنین سرعتی را پیشبینی نکرده بود به همین دلیل نرخ بهره در بانکها بیش از نرخ تورم است.
نامزد نوبل اقتصاد افزود: اگر نرخ بهره مساوی یا کمتر از نرخ تورم باشد، در سرمایهگذاری اثری ندارد اما در شرایط کنونی که نرخ بهرهها بیش از نرخ تورم است، سرمایهگذاری بخش خصوصی ضربه میبیند.
نرخ بهره واقعی نباید افزایش یابد
این اقتصاددان با اشاره به برنامه انتشار ۴ تا ۵ میلیون دلار اوراق قرضه دولتی گفت: اگر دولت در نظر داشته باشد، نرخ بهره این اوراق را نیز برای تشویق مردم به خریداری بالا ببرد، ممکن است بانکهای خصوصی نیز نرخ بهره خود را در سطوح بالایی نگاه دارند که این امر اجازه نمیدهد منابع مالی بانکها به سمت اوراق قرضه سرازیر شود. در نتیجه اختلاف میان نرخ اسمی بهره در بازار با نرخ تورم، منجربه افزایش نرخ بهره واقعی خواهد شد.
افزایش نرخ بهره واقعی منتج به کاهش سرمایهگذاری میشود. از اینرو بسیار حائزاهمیت است که سیاستهای پولی و مالی که قرار است به اجرا درآید نرخ بهره واقعی را افزایش ندهد. درواقع، با کاهش نرخ تورم نرخ بهره اسمی نیز باید کاهش یابد و اگر این اتفاق رخ ندهد، لطمه بزرگی به اقتصاد ایران وارد میشود.
او همچنین با بیان اینکه قیمت نفت بهطور تقریبی غیرقابل پیشبینی است عنوان کرد: به احتمال زیاد قیمت نفت در آینده کوتاهمدت در سطح ۴۵ تا ۵۰ دلار باقی بماند؛ بنابراین نمیتوان این گزاره را مطرح کرد که درآمد نفتی ایران به درآمد پیش از اعمال تحریمها بازمیگردد.
پسران گفت: حتی اگر میزان صادرات ایران افزایش یابد، درآمد نفتی به میزان گذشته نخواهد بود و دولت و مردم ایران باید خود را با درآمد نفتی پایینتر تطبیق دهند. تنها باید امیدوار بود که میزان سرمایهگذاریها بهویژه در زمینه صادرات غیرنفتی و از سوی بخش خصوصی افزایش یابد.
پسران سرمایهگذاری در زمینه گردشگری را بسیار موثر دانست و گفت: ایران دارای منابع عمدهای است که میتواند صادرات غیرنفتی را پوشش دهد. درنهایت باید صنایع داخلی کشور گسترش پیدا کند و اصلاحاتی انجام شود که براساس آن منابع مالی تامین شود تا صادرات غیرنفتی از سوی بخش خصوصی افزایش پیدا کند.
سال دیگر اقتصاد ایران گسترش مییابد
پروفسور پسران در ادامه گفت: تهدید دیگری که اقتصاد ایران با آن مواجه است این است که منابع مالی عظیمی که ایران در خارج از کشور دارد و ممکن است رقم آن تا ۵۰ میلیارد دلار نیز برسد، اگر بهتدریج وارد اقتصاد کشور شود، تزریق آن اصلاحات اقتصادی را به تاخیر بیندازد. وی با بیان اینکه این اتفاق ممکن است مشکلاتی را برای اقتصاد ایران به بار آورد، افزود: اصلاحات اقتصادی باید در صدر سیاستهای دولت ایران قرار گیرد.
وی سپس ادامه داد: اینگونه نباید تصور کرد و باور داشت که اگر تحریمها برداشته شود، اقتصاد ایران خود را با نظام اقتصادی جهان تطبیق خواهد کرد بلکه باید تلاشهای بیشتری در این زمینه انجام شود. نامزد جایزه نوبل اقتصاد در سال ۲۰۱۴م گفت: با این بهانه که گشایشهایی قرار است در زمینه برداشته شدن تحریمها و درآمدهای ارزی انجام شود، نباید اصلاحات اساسی اقتصادی در ایران را به تعویق انداخت.
پروفسور هاشم پسران یکی از مواردی را که به اعتقاد وی باید در اولویت اصلاح قرار گیرد، حاملهای انرژی دانست و گفت: امروز و در حالی که بهای نفت خام در بازارهای جهانی در پایینترین میزان خود در سالهای اخیر قرار گرفته، بهترین زمان برای اصلاح نرخ حاملهای انرژی بهویژه بنزین است.
او خوشبینی و باور خود را نسبت به ارتقا و بهبود اقتصاد ایران ابراز کرد و افزود: به احتمال زیاد اقتصاد ایران در سال آینده گسترش پیدا خواهد کرد در حالی که سرمایهگذاران خارجی نیز خود را آماده ورود به بازار ایران میکنند و منتظر هستند تحریمهای علیه ایران برداشته شود. بنابراین بهطور قطع سرمایهگذاری خارجی در ایران انجام خواهد شد. بهویژه اگر نرخ بهره کاهش پیدا کند و منابع برای سرمایهگذاری در ایران افزایش یابد.
پروفسور هاشم پسران افزود: مسئله اصلی این است که اگر اصلاحات اقتصادی در ایران هرچه سریعتر انجام نشود، گسترش و رشد اقتصاد ایران کوتاهمدت خواهد بود در حالی که به اعتقاد من ایران برای ۱۰ سال آینده باید رشد اقتصادی حدود ۶ تا ۸ درصد داشته باشد.
اقتصاد ایران باید آزاد شود
سعید لیلاز اما معتقد است بهترین راه رهایی از رکود کنونی، مراجعه به مردم و بخش خصوصی است. این اقتصاددان گفت: راهحلهایی که برای رفع مشکلات اقتصادی در ایران ارائه میشود، بیشتر راهحلهای سیاسی است تا راهحلهای اقتصادی؛ به عنوان نمونه اینکه یارانهها را قطع کنیم یک راهحل سیاسی است؛ یا اینکه میگویند قیمت حاملهای انرژی باید افزایش یابد در چارچوب راهحلهای سیاسی است. لیلاز تصریح کرد: امروز نقطه امید اقتصاد ایران برای خروج از رکود بخش خصوصی است.
وی اظهار کرد: امیدی که به سرمایهگذاری خارجی بستهایم واهی است، چراکه با اوضاع سیاسی فعلی این اتفاق نخواهد افتاد. بخش خصوصی باید در این زمینه فعال باشد. مشکل اقتصاد ایران درحالحاضر قدرت خرید مردم است با وجود تلاشهایی که در این زمینه انجام شده بین ۳۵ تا ۴۰ درصد نسبت به سال ۱۳۸۹ قدرت خرید پایینتر آمده است. به گفته لیلاز، این مشکل اصلی اقتصاد امروز ایران است که به سادگی قابل رفع نیست و وجود تورم باعث میشود سیاستهای انبساطی به راحتی اتخاذ نشود.
این کارشناس اقتصادی درباره بسته جدید اقتصادی دولت ادامه داد: ارائه چنین بستههایی میتواند برای شروع حرکت مناسب باشد اما مشکلات ساختاری که در سالهای اخیر به اقتصاد ایران اضافه شده با چنین اقداماتی برطرف نمیشود و این مسائل باید از همان راهی که آمدهاند بازگردند.
لیلاز گفت: در بهترین حالت در سالهای گذشته بین ۳تا ۵ میلیارد جذب سرمایهگذاری خارجی اتفاق افتاده که بعید به نظر میرسد با توافق انجام شده حتی در این حالت به وضعیت قبلی برسیم. البته بیشتر این سرمایهگذاریها در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی خواهد بود تنها راه نجات اقتصاد ایران از وضعیت فعلی آزادسازی اقتصاد است، آزادسازی که باید منسجم و همگن باشد. این یک گزینه برای اقتصاد ایران نیست بلکه یک اجبار است.
سیاستهای اقتصادی انقباضی نیست
این کارشناس اقتصادی افزود: امروز یکی از انتقاداتی که به دولت وارد میشود کاهش بیش از حد نرخ تورم است. به نظر میرسد ما همیشه تصویر کاملی از اوضاع نداریم. وی تصریح کرد: ما میدانیم امروز سیاستهای پولی دولت انقباضی نیست و رشد ۲۳ درصد نقدینگی بر اقتصاد رشد بالایی به شمار میرود و میدانیم که چه فشاری در یک دهه اخیر روی طبقات فرودست اجتماعی ایران وارد شده است. در واقع ماهیت بحران اقتصادی در ایران در بسیاری از موارد به درستی شناخته نشده و نامهای که به تازگی از سوی ۴ وزیر منتشر شد یکی از نشانههای فهم نادرست اقتصادی است.
این کارشناس اقتصادی در بخش دیگری از صحبتهایش گفت: حدس میزنم اکنون ۱۰۰میلیون مترمربع مسکن شهری بدون مشتری داریم که ارزش آن حدود ۲۰۰ هزار میلیارد تومان است این میزان به این زودیها مصرف نخواهد شد و رونقی را حداقل تا ۴سال آینده ایجاد نخواهد کرد به نظر من رکود فعلی نخستین رکود درونزا در اقتصاد ایران است.
وی افزود: اگر تا یک دهه آینده دولت قادر نباشد بدون درآمدهای نفتی اقتصاد را اداره کند بخش خصوصی در ایران تبدیل به یک موضوع میشود. در ۲۰ سال گذشته خصوصیسازی در ایران یک ژست بوده اما وضعیت فعلی را باید فرصتی برای بخش خصوصی بدانیم.
اصلاح قیمت لازمه توسعه است
اقتصاددان شهیر ایرانی تاکید کرد: بخش خصوصی اگر قرار باشد هر روز با دولت گفتوگو کند نمیتواند توسعه یابد یا حتی بخش خصوصی نامیده شود. محمد ستاریفر در این نشست، رویکردهای اصلاح قیمتی را شرط لازم توسعه دانست و تصریح کرد: معتقدم رویکردهای اصلاح قیمتی لازمه توسعه است، اما کافی نیست.
همانطور که بانک جهانی در جلسهای با پیشگامان توسعه درباره ضرورتهای توسعه اعلام کرد: توسعه بدون اصلاح قیمت نمیتواند شروع شود اما بدون اصلاح قیمت نیز میتواند به پایان برسد. وی همچنین اظهار کرد: حساب ذخیره ارزی امامزاده نیست، قرار بود حساب ذخیره ارزی همچون خونی در بازار بخش خصوصی توسعه پیدا کند که نشد.
ستاریفر ادامه داد: هماکنون در ایران به اشتباه به دنبال اصلاح پیامدهای اقتصادی هستیم، در صورتی که مهمترین مشکل ما که باید به آن بیشتر توجه کنیم در دو بخش نهاد قانونی و اجرایی است که آن هم با پیریزی گفتمان توسعه در بین رهبران حاکمیت، نظام تدبیر و پیریزی قواعد نهادی با کیفیت لازم محقق خواهد شد.
این اقتصاددان با اشاره به ضرورت توجه ریشهای به بحران رکود در اقتصاد ایران گفت: جابهجایی جایگاه و قدرت دولت، بازار و بخش خصوصی از کلیدیترین فرآیندهای توسعه بهشمار میآید. توسعه محقق نمیشود مگر آنکه به طور شفاف جایگاه دولت و بازار مشخص شود.
ستاریفر با اشاره به رشد اقتصادی ۳درصدی ایران در سال گذشته درباره اینکه گفته میشود منابعی همچون انرژی و ارز برای توسعه ضروریاند، گفت: توسعه و پیشرفت با نظم و انضباط در حوزه منابع انسانی از دولتها آغاز میشود و پس از آن نیازمند منابعی همچون انرژی و ارز است.