قطارهای حومهای؛ حلقه گمشده حملونقل ریلی
تیننیوز | وبلاگ رحیم نیکخو- تراکم جمعیت در شهرهای اقماری کلانشهرها از یک سو و توزیع نامتوازن امکانات و تسهیلات زندگی و شغلی، عواملی هستند که باعث سرازیر شدن روزانه تعداد زیادی از این افراد برای کار به سمت کلانشهرها میشوند و لزوم استقرار حمل و نقل عمومی چابک و کارآمد را بیش از پیش ضروری میسازد. هر روز تعداد زیادی خودرو از شهرهای اقماری به سمت کلانشهرها روانه میگردند، به نحوی که در پیک ترافیک صبح، تراکم شدید خودروها به سمت کلان شهرها و در پیک بعد از ظهر، ترافیک شدید به سمت خارج از شهر دیده میشود.
هم اکنون بیش از 10 آزادراه در حال احداث در سیستم برون شهری در نقاط مختلف کشور میباشد که هم آزادراهها و هم سایر معابر منتهی به کلانشهرها همچنان بر مشکلات ترافیک این شهرها خواهد افزود. جالب اینکه بسیاری از شهرداریها از مدافعان اتصال شهرهای خود با آزادراه به شهرهای اقماری میباشند، غافل از اینکه با این کار ترافیک شهرشان به شدت افزایش خواهد یافت.
هجوم خودروهای تکسرنشین به سوی کلانشهرها علیرغم ایجاد خطر تصادفات جادهای، باعث افزایش مصرف سوخت، آلودگی صوتی و زیست محیطی بسیاری میشود که این روزها جز معضلات مهم کشور نیز است.
آیا چاره کار نساختن آزادراهها و زیربناهای جادهای است؟ آیا باید اجازه داد که مردم در جادههایی که ایمنی بالایی ندارند تردد کنند؟ آیا همچنان باید با معضل آلودگی صوتی و زیست محیطی کنار آمد؟
قطارهای حومهای و تجارب کشورهای پیشرفته
قطار حومهای از جمله وسایل حمل و نقل ریلی است که عموماً شهرهای اقماری را به شهر مادر متصل میکند و به دلیل شرایط خاص مانند سرویسدهی مستمر در طول روز، فواصل ایستگاهی، سطح خدمات و نوع مسافران دارای جایگاه خاصی در مودهای حمل و نقل ریلی است؛ به طوری که در اکثر کشورهای پیشرفته دنیا، عمده مسافران با هدف اشتغال و تحصیل از آن بهره میگیرند.
کشورهای پیشرفته در نیم قرن اخیر برای حل معضلات ترافیکی و آلایندههای صوتی و زیست محیطی راهکارهای زیر را به صورت همزمان در کشور خود دنبال کردهاند:
1- احداث سیستم گسترده قطارهای حومهای به منظور اتصال شهرهای اقماری به کلانشهرها
2- ارائه سرویس منظم و قابل اطمینان با ظرفیت بالا توسط قطارهای حومهای در حدی که اکثریت بالایی از مردم علیرغم وجود آزادراه و دارا بودن خودرو شخصی؛ سفرهای روزانه خود را با قطارهای حومهای انجام میدهند.
3- ایجاد شبکه حمل و نقل همگانی سریع، منظم، قابل اطمینان و گسترده درونشهری به نحوی که اگر فردی خودروی شخصی خود را همراه نداشته باشد؛ کوچکترین مشکلی در ارتباط با سفرهای روزانه درون شهری خود نخواهد داشت.
4- لینک بودن این سیستم درونشهری به سیستم برونشهری در نقاط متعدد و با سهولت بسیار مناسب برای استفاده کنندگان و با افزایش مستمر جذابیت و تسهیلات مربوطه.
5- ایجاد آزادراهها و معابر برونشهری متصل به کلانشهرها با هزینه بالای تردد، عوارض، کنترل دقیق تخلفات، نرخ بالای پارک خودرو در هر نقطهای از شهر و پارکینگهای عمومی (غیر از پارک سوارها) و غیره به نحوی که علیرغم وجود چنین آزادراههایی، حداقل تردد از آنها صورت گیرد.
چه نهادی باید متولی قطارهای حومهای باشد؟
بررسی روند شکلگیری و فعالیت این حوزه از شقوق حمل ونقلی در کشورهای پیشرو در زمینه حمل و نقل ریلی شامل (مترویی، حومهای و بینشهری) نشان میدهد که این کشورها با منطق حاکم بر توسعه و مدیریت، راهآهنهای ملی خود را متولی راهاندازی و ایجاد این حوزه کردهاند و چنین روندی در کشورهایی مانند فرانسه، اسپانیا، بلژیک، آلمان و ایتالیا قابل مشاهده است.
روند شکلگیری قطارهای حومهای در ایران
اما با وجود نوع نگاه کشورهای پیشرفته دنیا، تصویرسازیهای شکل گرفته در مورد قطارهای حومهای در ایران، روندی کاملاً متفاوت با این کشورهای پیشرو در حوزه حمل ونقل ریلی دارد. تحلیلگران معتقدند برنامه حرکت قطارهای حومهای در بازه زمانی ۱۶ تا ۱۸ ساعته، حجم جابجایی بالای مسافر و حداقل بودن میزان تأخیر موجب شده تا قطارهای حومهای نسبت به راهآهن شباهت بیشتری به مترو داشته باشند.
تجارب کشورهای پیشرفته دنیا نشان میدهد که این کشورها برای ارائه خدماترسانی حومهای به جای کنار گذاشتن راهآهنهای ملی با ایجاد ظرفیت در آنها و تعریف حمل و نقل حومهای، متمایز از حمل ونقل ریلی بینشهری، اقدام به برنامهریزی و توسعه در قالب راهآهنهای ملی کردهاند و به تناسب این موضوع در مسیر توسعه گام برداشتهاند.
با انتخاب دکتر پورسیدآقایی به عنوان معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل راهآهن، بحث ایجاد قطارهای حومهای و همچنین لزوم متولی بودن راهآهن در این حوزه بیش از گذشته مطرح گردید و جلسات متعددی با مسئولان قطارهای درونشهری (مترو) برگزار شد که در نهایت راهآهن به عنوان متولی توسعه و راهاندازی قطارهای حومهای انتخاب گردید.
برنامهریزی راهآهن برای قطارهای حومهای
در حال حاضر تنها قطار حومهای قابل قبول کشور ما، متروی تهران کرج است آن هم با توجه به حجم بالای تقاضای موجود، شاید لازم بود 5 خط مشابه بین تهران و کرج کشیده میشد و برخی از آنها بدون توقف و سریعتر مسیر را طی میکردند. در تابستان امسال نیز قطار حومهای تهران، شهر قدس، کرج، هشتگرد راهاندازی شد که براساس آن مدت زمان سیر این قطار از ایستگاه راهآهن تهران تا شهر قدس 30 دقیقه خواهد بود. همچنین، راه اندازی قطار حومهای تهران-قم، تهران-پرند، تهران- هشتگرد، تهران- ورامین و پیشوا-گرمسار در دستورکار راهآهن جمهوری اسلامی ایران قرار دارد.
لزوم تأسیس شرکتهای مستقل برای قطارهای حومهای
به منظور ایجاد هماهنگی و تسریع روند ایجاد قطارهای حومهای و همچنین لزوم هماهنگی زمانبندی با سیستم حمل و نقل درونشهری اقتضا میکند تا شرکت یا تشکیلاتی زیر نظر راه آهن صرفاً به موضوع قطارهای حومهای (فارغ از سایر قطارهای مسافری و فارغ از دغدغه قطارهای باری و مشکلات زیربنایی) بپردازد.
در همین راستا، دکتر پورسیدآقایی ضمن اشاره به اهمیت موضوع قطارهای حومهای و سریعالسیر خاطرنشان ساخته است: «برای راهاندازی قطارهای سریعالسیر و حومهای نیاز به ایجاد یک سیستم جداگانه است و قصد داریم برای راهاندازی قطارهای سریع و قطارهای حومهای دو شرکت جداگانه ایجاد کنیم چراکه با همین مکانیزم، پرسنل، سطح دانش و شرایط فعلی نمیتوان به بحث قطارهای سریع ورود پیدا کرد.»
سخن آخر این که، توسعه قطارهای حومهای نیازمند ارتباط همه ارگانهای متولی است و لازم تا همه ارگانها با یکدیگر همکاری داشته باشند تا به عنوان نمونه ایستگاههای قطارهای حومهای به مترو، تاکسی و اتوبوس شهری وصل شوند تا حمل و نقل ترکیبی شکل گیرد و مردم برای استفاده از قطارهای حومهای با مشکل مواجه نباشند.