روزنامهنگاری شهروندی از نگاه حسن نمک دوست
تین نیوز | دکتر حسن نمک دوست، از جمله استادان رشته ارتباطات و روزنامهنگاری است که نظرات او مانند دیگر استادان این عرصه میتواند رهگشای بسیاری مشکلات این عرصه باشد و نمیتوان به راحتی از کنار نظرات وی گذشت. وی با حضور در دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی دانشجویان بسیاری را آموزش داد. وی هم اکنون مدیر مرکز آموزش موسسه همشهری است و یکی از صاحب نظران در حوزه روزنامهنگاری شهروندی محسوب میشود.
وی با ابراز رضایت از گسترش روزنامهنگاری شهروندی، سابقه آن را در کشور مانند ستون نامه خوانندگان روزنامهها یا تماسهای تلفنی آنها با روزنامهها، رادیو و تلویزیون بسیار طولانی عنوان میکند و میگوید: قبل از وب و وبلاگها هم ما شاهد مشارکت شهروندها در تولید محتوای رسانهها بوده ایم اما در حقیقت این اینترنت بود که به مفهوم روزنامهنگاری شهروندی عینیت و قطعیت بخشید. نمک دوست تاکید میکند که مساوی دانستن روزنامه شهروندی با روزنامهنگاری حرفهای درست نیست و میگوید که روزنامهنگاری شهروندی در آینده وسعت و عمق یافته و
اندیشیدهتر میشود.
روزنامهنگاری شهروندی چه تعریفی دارد؟ و نگاه شما به این پدیده چگونه است؟
روزنامهنگاری شهروندی فرایند مشارکت شهروندها در تولید محتوای خبری است، فارغ از اینکه رسانههای جریان اصلی از آن بهره بگیرند یا نه. البته همانطور که میدانید مشارکت میتواند سطوح متفاوتی داشته باشد.
این اتفاق چطور میافتد؟
با تولد وب و بهطور خاص وبلاگها، میشد تجلی مفهوم روزنامهنگاری شهروندی را آشکار و آشکارتر دید. در واقع، قبل از وب و وبلاگها هم ما شاهد مشارکت شهروندها در تولید محتوای رسانهها بودیم. ستون نامه خوانندگان روزنامهها یا تماسهای تلفنی آنها با روزنامهها، رادیو و تلویزیون و بیان مسائل و مشکلاتشان، جلوههایی از روزنامهنگاری شهروندی در گذشته بود، اما در حقیقت این اینترنت بود که به مفهوم روزنامهنگاری شهروندی عینیت و قطعیت بخشید و جایگاه ویژه و روبهرشدی را برای آن فراهم کرد.
تأثیر وبلاگها در بیان مسائل از دیدگاه شهروندها و نفوذشان بر رسانههای جریان اصلی بهحدی بود که حتی بعضی صاحبنظرها از وبلاگها بهعنوان رکن پنجم دموکراسی یاد کردند. به این معنی که بسیاری از چیزهایی را که رسانههای اصلی نمیخواستند یا نمیتوانستند بگویند، وبلاگها میگفتند و منتشر میکردند؛ نتیجهاش هم این بود که رسانههای بزرگ مجبور میشدند از سکوت دست بردارند و درباره مسائل چالشبرانگیز بگویند و بنویسند. وقتی شما چیزی را ندانید نمیتوانید توقع داشته باشید که رسانهها درباره آن بنویسند، اما وقتی موضوعی در
وبلاگها گفته و دربارهاش نوشته شد دیگر نمیتوان عذر سکوت رسانهها را پذیرفت. شما میدانید چیزی هست و رسانهها باید درباره آن بنویسند و اگر چنین نکنند متهم به پنهان کردن حقیقت میشوند.
وقتی مردم عکسهای یک حادثه را در یک وبلاگ یا در یک رسانه یا شبکه اجتماعی میبینند طبعا انتظار دارند در رسانههای جریان اصلی هم موضوع پیگیری شود. این یک فشار مثبت به رسانههای جریان اصلی از سوی وبلاگها بود. پس از وبلاگ کلمه پادکست بر سر زبانها افتاد. یعنی شنیدن صدای شهروندان و آواهایی که آنها دوست دارند از طریق وب. حالا شهروندها میتوانستند به زبان خودشان به طرح مسائل و موضوعات بپردازند. رسانههای اجتماعی هم این امکان را فراهم کردند که شهروندها تصویرهای مورد علاقه خود را با شهروندهای دیگر قسمت کنند.
همه اینها با هم زمینه طرح و تقویت مفهوم شهروند روزنامهنگار را فراهم کرد. شهروندهایی که به کمک فناوریهای بسیار پیشرفته و در عین حال فوقالعاده ساده ارتباطی قادر هستند که متن، صدا و تصویر مورد علاقه و توجه خود را از طریق اینترنت با شهروندهای دیگر قسمت کنند و روایت خودشان را از ماجراها و رویدادها ارائه دهند. این فرایند بهقدری سریع و عمیق است که رسانههای اصلی ناچار شدهاند به آن توجه ویژه کنند و در بسیاری مواقع از آن در پیکره گزارشهای خود یا در قالب صفحههای مستقل بهره بگیرند.
پس به نظر شما در عین حال که ما با نوع ساده و سطح پایینی از روزنامهنگاری شهروندی مواجه بودیم، اما فضای مجازی معنای تازهای به این مفهوم داد؟
بله، شما اگر به اطلاعات و کیهان ۵۰ سال پیش هم مراجعه کنید میبینید که خوانندگان درباره وضع معیشت و مشکلات اقتصادیشان، محله و شهرشان یا علایق ونتظاراتشان نوشتهاند، اما وب، بهخصوص وب ۲ در این عرصه توفان بهپا کرد. در حقیقت وب این امکان را به شهروندان داد که با اعتماد بهنفس، قدرت و وسعت به مراتب بیشتر و بسیار آسانتر و روزآمدتر و گاه در لحظه خبرها و اطلاعات را منتشر کنند.برای مثال ماجرای کشته شدن بنلادن را کسی که در خانهای مجاور زندگی میکرد گزارش کرد. گزارشگری او هم بر خط بود، یعنی منطبق با زمان رویداد و بدون نیاز به عبور از هر گونه
فیلتر یا فرایند گزینشگری. در حالی که گزینشگری یک قاعده در رسانههای اصلی است.
آقای دکتر، روزنامهنگاری شهروندی معادل انتشار اخبار غیررسمی است؟
خیر! هر رویدادی که ارزش خبری داشته باشد و شهروندان آن را گزارش کنند، در مقوله روزنامهنگاری شهروندی قرار میگیرد. ممکن است یک شهروند به خبرهای مربوط به کژرفتاری دولت یا سوءاستفاده گسترده پی ببرد و خبرها و مستندات آن را منتشر کند. همچنان که شاهد فرو رفتن یک اتومبیل در گودالی عمیق در خیابان شریعتی تهران باشد و با دوربین تلفن همراه خود آن را ثبت کند. کسی که برخورد هواپیما با برجهای دوقلو را فیلمبرداری کرد یک شهروند بود، اما فیلم او در تاریخ رسانههای جهان ماندگار شد.
همچنانکه بسیاری از شهروندان از لحظه وقوع سونامی فیلم گرفتهاند و تعداد زیادی از این فیلمها هم در شبکههای تلویزیونی پخش شده است. در تمامی این موارد روزنامهنگاری شهروندی به روزنامهنگاری جریان اصلی در مواقعی که امکان حضور نداشته کمک میکند. در واقع، در این عرصه ما شاهد تلاقی دو روند با یکدیگر هستیم. یکی روند توسعه فناوریهای اطلاعات و ارتباطات که دسترسی به آنها بسیار آسان و ارزان و کاربرپسند شده و دیگری، تحولی است که در انسانها پدید آمده.
به نظر میرسد که انسانها مشاهدهگرهای دقیق و علاقهمند به ثبت و توجه به رویدادها شدهاند، چندان که وقتی با یک واقعیت درخور توجه مواجه میشوند دوست دارند آن را به اطلاع دیگران برسانند و آنها را در شناخت واقعیت سهیم کنند. همگرا شدن سرشت فناوریهای اطلاعات و ارتباطات با سرشت جستوجوگر و مشارکتکننده و مشارکتدهنده انسانها خیلی بهموقع و جالب توجه است.
بسیاری معتقد هستند که با گسترش روزنامهنگاری شهروندی منبع زیر سوال میرود؛ به طوری که شاید نتوان صحت و سقم رویدادهای گزارش شده توسط شهروندان را تایید کرد؟
من خیلی نگران این موضوع نیستم. یکی از ویژگیهای بسیار مثبت فضای مجازی، امکان اظهارنظر و تعامل کاربران است. به محض اینکه شما مشاهدات خود را از یک رویداد روی وب منتشر میکنید، اظهارنظر و اطلاعات تکمیلی یا پرسشها و چند و چونهای کاربران دیگر سرازیر میشود. به بیان دیگر نمیتوان در فضای وب یک رویداد قابل توجه و چالش برانگیز را ذکر کرد و شاهد اظهار نظر یا ارائه اطلاعات متناقض یا تکمیلکننده نسبت به آن نبود.
میخواهم بگویم گفتن دروغ در فضای مجازی به هیچ وجه به نفع دروغگو نیست. چون خیلی زود مشتش باز میشود و او اعتبار خود را از دست میدهد، مگر اینکه کسی نظرش را درباره موضوعی کم اهمیت و در جایی که بازدید کننده خیلی کمی دارد مطرح کند. آزمودن اینکه منبع خبر چقدر به خبری که داده یا ضرورت اظهار نظر دیگران باور دارد یا نه هم کار خیلی سادهای است. کافی است شما در پای یک خبر کامنتی را بگذارید و بیینید آیا اصلاح یا اظهار نظر شما منتشر میشود یا نه. طبعا اگر شما امکان اظهارنظر نداشته باشید یا اظهارنظرتان منتشر نشود، خوب به آن منبع اعتماد نمیکنید.
جالب این است که در رسانههای جریان اصلی مثل مطبوعات و رادیو و تلویزیون فرایند ارائه و انتشار توضیح و اصلاح شما زمانبر است و باید از مراحلی عبور کند، حال آنکه در فضای اینترنت چنین نیست.نکته دوم این است که ما هیچگاه انتظاری که از یک رسانه جریان اصلی داریم از روزنامهنگاران شهروند نداریم. رسانه جریان اصلی باید به همه معیارهای حرفهایگری پایبند باشد و اگر کوتاهی کرد مسؤولیت کار را برعهده بگیرد. چنین توقعی از روزنامهنگاران شهروند که گاه به گاه و پراکنده کار میکنند، تعهدی حرفهای ندارند و پاسخگوی کسی هم نیستند وجود ندارد. آیا شما توقع و
انتظاری که از گاردین دارید از یک روزنامهنگار شهروند هم دارید؟ و همانطور که روی گزارشهای گاردین حساب میکنید، با مطالب روزنامهنگارهای شهروند روبهرو میشوید؟ طبیعی است که پاسخ منفی است.
رسانههای جریان اصلی، سازمانهای بزرگ و تعریف شدهاند با اصول و راهنماهای عمل مشخص. جایگاه ویژهای در مناسبات اقتصادی، فرهنگی وسیاسی جامعهها دارند و اعتبارشان را بر اثر کار سالهای زیادی بهدست آوردهاند و آن را به سادگی قربانی نمیکنند. ما انتظار داریم که آنها به موازین حرفهای، از جمله اخلاق حرفهای، پایبند باشند و خود را وقف آگاهیدهی و اطلاعرسانی کنند. چنین انتظاری هیچگاه از روزنامهنگاری شهروندی نه وجود داشته و نه میتواند وجود داشته باشد.
برخی معتقد هستند که با انتشار مطلبی غلط در وبلاگها با عنوان روزنامهنگاری شهروندی هرج و مرجی در جامعه رخ میدهد.
باز تأکید میکنم اینطور نیست و تا به حال به نمونههای آن برنخوردهام. معمولا این نوع اظهارنظر را کسانی میکنند که از فضای مجازی و کارکردهای آن اطلاع دقیقی ندارند. مقصودم کسانی هستند که بر اثر بیاطلاعی فکر میکنند اگر یک نفر در وبلاگ خود که روزی ۱۰ مراجعه کننده هم ندارد مطلبی در گوشهای از جهان بنویسد در گوشه دیگر جهان چهها که نخواهد شد. از انتشار مطلب در یک وبلاگ جامعه هیچگاه دچار تشویش نمیشود. اگر چنین فکر میکنیم یا جامعه را نمیشناسیم یا وبلاگ و روزنامهنگاری شهروندی را. از طرف دیگر، همانطور که گفتم، در محیط وب بلافاصله
واکنشها بروز میکنند و به همین دلیل دروغ گفتن کار بسیار دشواری است.
شما به شخصه موافق گسترش روزنامهنگاری شهروندی هستید؟
اصلا احتیاجی به موافقت یا مخالفت آدمهایی مثل من نیست. خوشبختانه روزنامهنگاری شهروندی بدون دخالت و توصیه ما جای خود را باز کرده و باز هم توسعه پیدا خواهد کرد. از یک طرف فناوریها به یاری آمدهاند و برای کاربران به سرعت و به مراتب دوستانهتر و در دسترستر شدهاند، ضمن آنکه بر قدرت و کیفیتشان افزوده شده، و از طرف دیگر انسانها نسبت به جهان پیرامونشان حساستر و نسبت به مسائل مردم علاقهمندتر شدهاند. هم احساس مسئولیت مردم نسبت به سرنوشت خود و دیگران بیشتر شده و هم اینکه آدمها دوست دارند جهان را کشف کنند و دیگران را هم در شناخت
و برداشت خود سهیم کنند؛ بشناسد و دیگران هم او را بشناسند.
من نه تنها با روزنامهنگاری شهروندی موافق هستم، بلکه مطمئن هستم آینده بهتری هم خواهد داشت. فراتر از این، هر فناوری ارتباطی تازه قطعا به تعالی انسان و جامعههای انسانی کمک میکند. سرشت فناوریهای ارتباطی، همیشه و همیشه با سرشت انسانها که همان برقراری ارتباط بسامان است، هماهنگی دارد. یادتان باشد قطع ارتباط یک فرایند غیرانسانی است و نه برقراری ارتباط.
به نظر شما توسعه روزنامهنگاری شهروندی با چه چالشهایی مواجه است؟ بسیاری روزنامهنگاری شهروندی را در تقابل با روزنامهنگاری حرفهای میدانند؟
این موضوع نتیجه یک اشتباه یا سوءتفاهم است. روزنامهنگاری شهروندی به هیچوجه مساوی با روزنامهنگاری حرفهای نیست. همانطور که گفتم روزنامهنگاری حرفهای متضمن سازمان حرفه ای، مناسبات، تکنیکها، سازوکارها و اخلاق حرفهای است، در حالی که روزنامهنگاری شهروندی هیچ کدام از اینها را نداشته و ادعای آن را هم ندارد.
در روزنامهنگاری شهروندی هر کس حق دارد رویدادی را که میبیند آنطور که دوست دارد روایت کند، حال میخواهد پیر باشد یا جوان، غنی باشد یا فقیر، ایرانی باشد یا آمریکایی. ممکن است شما بقال نزدیک خانهتان را ببینید که ناراحت است و وقتی دلیل ناراحتیاش را میپرسید بگوید شاهد بوده که اتومبیل کودکی را زیر کرده است. آیا او حق دارد چیزی را که دیده با احساس و ادبیات خود روایت کند یا روایتگری فقط باید محدود به خبرنگار سرویس حوادث روزنامههای کثیرالانتشار باشد؟ باز عرض میکنم این حرفها را کسانی میزنند که درک درستی از فضای مجازی و
روزنامهنگاری شهروندی ندارند.
آیا روزنامهنگاری شهروندی چالشهایی را هم به بار آورده است؟
به نظرم این سوال وقتی که امکانات واقعی روزنامهنگاری شهروندی را مد نظر قرار میدهیم اهمیت خود را از دست میدهد. اگر نگرانی شما از انتشار خبرهای دروغ، است که خوب این اتفاق در رسانههای جریان اصلی هم رخ میدهد. وقتی میدانیم ارزشهایی مانند انصاف، دقت، توازن و بیطرفی بعضی مواقع در بعضی رسانهها کمرنگ میشود انتظار داریم که روزنامهنگاران شهروند به آنها پایبند باشند.
پرسش اصلی این است که آیا ما حق داریم به هر علت شهروندان را از اینکه مشاهدات خود را از جهان واقعی به شیوه خودشان گزارش کنند منع کنیم و آیا باید ملاکها و معیارهایی را که روزنامهنگاران حرفهای باید به آنها پایبند باشند از روزنامهنگاران شهروند هم مطالبه کنیم؟ پاسخ هر دو سؤال از نظر من منفی است.
آیا میتوان روزنامهنگاری شهروندی را بازوی روزنامهنگاری حرفهای دانست؟
به معنی اینکه وظیفهای را برای روزنامهنگاری شهروندی قائل شویم و آن اینکه در خدمت روزنامهنگاری حرفهای باشد، نه درست نیست. نسبت روزنامهنگاری حرفهای با روزنامهنگاری شهروندی نسبت اصل و فرع یا فرادست و فرودست نیست. این دو، دو پدیده مستقل از هم هستند که به کمک هم میآیند. هر دو دستاوردهای مثبت انسانی هستند با کارکردهای ویژه خودشان. هر دو مقتضیات خاص خود را دارند و قطعا در فرصتهایی به کمک هم میآیند.
آینده روزنامهنگاری شهروندی را چگونه میبینید؟
خوب، بسیار خوب. هم مردم شوق و ذوق بیشتری برای روایتگری رویدادها و موضوعها پیدا کردهاند و هم تجربه بیشتری. فرایند روزنامهنگاری شهروندی اندیشیدهتر هم شده است. البته یک نکته را هم باید اعتراف کنم؛ اگر قبل از این پیشبینی آینده دشوار بود، الان به مراتب دشوارتر هم شده است. حتی همین ۱۰ سال پیش گمان نمیکردم که روزی من و شما با هم بنشینیم و درباره موضوعی به نام روزنامهنگاری شهروندی صحبت کنیم. چقدر دنیا شگفتانگیز و زیبا شده است.
توضیح من: خبرنگار و یا دبیر محترم روزنامه آرمان روابط عمومی تیتر بسیار نامناسب «روزنامهنگاران شهروندی تعهد حرفهای ندارند» را برای این مصاحبه انتخاب کرد. بسیار نامناسب، چون در تخالف کامل با رویکرد من به روزنامه نگاری شهروندی است و اساسا از دریچه تعهد حرفه ای به روزنامه نگاری شهروندی نگاه نمی کنم.
موضوع را با مدیر مسؤول محترم روزنامه آرمان در میان گذاشتم. با محبت فراوان، ضمن نادرست خواندن تیتر، تأکید کرد که امکان هرگونه اصلاح از جانب من وجود دارد. گفتم که انتخاب تیتر، حق سردبیری است، اما باید دقت داشت که تیتر، مطلب و روح حاکم بر آن را قربانی نکند. باز با محبت پذیرا شد.