راهکارهای توسعه دانش و فناوری
تین نیوز | منابع محدود و نیاز روزافزون جامعه جهانی، پدیده اي به نام رقابت را شکل و توسعه داده است. انتظار جوامع براي بهبود سطح زندگی، رفاه و دیگر شاخصهاي توسعه در عرصههاي مختلف، مجموعههاي امروزي را ناچار به تلاش و تکاپو میسازد، تلاشی در راستاي ایجاد زمینههایی براي جذب و استفاده از منابع موجود، اعم از انسانی یا مادي و به طور کلی کسب موفقیتی بیشتر در رقابتی که در همه عرصهها برقرار و جاري است. تاریخ بشر و پیمودن مسیر صنعتی شدن جوامع و به تبع آن، بروز نیازمندیها و دغدغههاي نوین راهی را نشان میدهد که بشر به سرعت در مسیر گذار از آن است.
گذاري که امروز در عرصه دانش در حال اتفاق است و همگان لحظهبهلحظه شاهد توسعه مرزهاي دانش بشري در حوزههاي مختلف هستند. پرواضح است که در تقسیم منابع محدود جهان امروز، سهم آنانی که از دانش بیشتري برخوردارند، زیادتر است یا به زبانی عمومیتر، امروز تولید ثروت از مسیر تولید دانش و فناوري میگذرد.
کشورهاي توسعهیافته با تکیه بر زیرساختهاي پرقدرت خود در حوزه دانش و همچنین سرمایهگذاري مناسب، سعی در حفظ فاصله خود و در صورت امکان افزایش آن از سایر رقبا دارند و در این راه از هیچ کوششی فروگذار نمیکنند؛ تا جایی که حتی کمبود منابع انسانی خود را نیز با یک برنامهریزي مدون، از سایر کشورها به خصوص کشورهاي جهان سوم و در حال توسعه تامین میکنند.
در دنیاي مملو از اطلاعات و در نتیجه همین رقابتها، اکثر کشورهاي جهان سوم دیروز و در حال توسعه امروز به راز عقب ماندگی خود پی بردهاند و آنان که داناترند براي جبران مافات، بیش از سایرین به دنبال کسب دانش و فناوري حرکت کرده و سرمایه گذاریهاي فراوانی نیز انجام داده و میدهند. کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست و با آگاهی از محیط پیرامونی و دشواریهاي رقابتی که در همه عرصهها برقرار است، سعی در ارتقاي جایگاه خود دارد. در یک کلام میتوان نتیجه گرفت که هدف و استراتژي براي کشور، مشخص است، تبدیل شدن به یک قدرت جهانی از طریق دستیابی به دانش و فناوري؛
اما مشکل کجا رخ میدهد؟ جایی که باید شیوههاي مناسبی در لایههاي پایین تر براي دستیابی به هدف و پیاده سازي استراتژي، تعیین و اجرا شوند، در واقع برنامه اجرایی اثربخش و کارآ اصلیترین چالش پیش رو است.
با این پیش زمینه، چندین راه براي توسعه دانش و فناوري بیان میشود:
راه اول، توسعه دانش از طریق رشد دانشگاهها، دانشجویان و سایر مراکز علمی و پژوهشی است که منجر به تولید دانش نظري و نشر آن میشود، اینکه بحث دانش نظري را مطرح میکنم به دلیل ساختار دانشگاهی کشورمان است مشخصا ارتباط میان صنعت و دانشگاه، ارتباط مناسب و موثري نیست و در مجموع میتوان گفت که لزوما در ساختار دانشگاهی و صنعتی ما رشد دانشنظري در دانشگاه، منجر به رشد صنایع یا اصطلاحا فناوري نمیشود. همانگونه که قابل مشاهده است، دانشگاههاي ما از لحاظ نظري در مراتب بالاتر از متوسط جهانی هستند، چه از منظر تولید مفاهیم علمی و مقالات و هم از نظر نیروي
انسانی، ولی بخش صنعت در زمینههاي مختلف در جایگاه پایینتري به سر میبرد. در واقع دانشی که تولید میشود از جنس دانشی نیست که براي بخش صنعت کارآ و موثر باشد.
دوم، همکاري صنعتی با شرکتهاي صاحب فناوري است که در ذیل تعریف پروژههاي سرمایهگذاري مشترك و با تاکید بر انتقال دانش در مسیر پروژه، ارتقای دانش و اکتساب فناوري صورت میگیرد و البته این راه نیز در مواردي بهدلیل وجود شرایط سیاسی و بینالمللی دشوار و مهمتر از آن، فقدان مدیران متخصص با این مبحث در صنایع کشور و بعضا عدم آمادگی زیرساختی صنایع براي جذب دانش و فناوري انتقالی، در شرایط فعلی چندان نتیجه بخش نیست. نمونههاي فراوانی از این قراردادها وجود دارد که در صنایع مختلف بسته شده و انتقال فناوري صورت نگرفته و ما حتی گاه در این موارد، به بازار
صنایع از رده خارج کشورهاي صاحب فناوري تبدیل شدهایم؛ نمونه واضح آن صنعت خودرو است که میتوان آن را با صنعت خودرو برخی کشورهاي در حال توسعه مقایسهاي ساده کرد، آنها از همکاري مشترك چه بهرهاي بردهاند و ما چه سود؛ یا همین صنعت نفت و مثالهاي فراوان دیگر.
اما بهنظر راه سومی هم هست که شاید براي ما نسخهاي مناسب باشد. در شرایطی که بسیاري از زیرساختهاي صنعتی در کشور قدیمی هستند، مدیریت صنعتی و علمی قدرتمند و متخصص کمتر وجود دارد یا به زبان بهتر باید گفت کمتر از مدیران متخصص استفاده میشود، از طرفی ارتباطات بینالمللی مناسبی براي همکاریهاي بزرگ و نیز ظرفیتهاي مناسب براي جذب فواید احتمالی حاصل از آن شکل نگرفته است، بهترین راه، استفاده از پروژههایی است که میتواند نقش محرك صنعت را ایفا کنند. به بیان دیگر در مسیر توسعه دانش و فناوري نیازمند یک لکوموتیو هستیم تا این قطار را با نیروی ایجاد نیاز
خود پیش ببرد. قطاري که واگنهاي آن دانش نظري دانشگاهها، زیرساختهاي صنعتی، مدیران صنعتی متخصص و سایر مواردي است که در این مقال نمیگنجد.
اینکه بحث نیازشناسی و نیازسازي مطرح میشود، به این دلیل است که در حوزه دانش تا نیازي نباشد، یا تا مشکل و مسالهاي وجود نداشته باشد کسی در پی حل آن نمیرود، پس استراتژي باید در جهت ایجاد نیاز تعریف شود، تا بالاجبار نیروي کار به دنبال حل مشکل برود و در نتیجه آن، تولید و رشد دانش اتفاق بیفتد. اما یک آفت بزرگ، این راه را تهدید میکند و آن غرق شدن مدیران در علاقه به اتمام و افتتاح پروژه است، یعنی مدیر هدف را فراموش میکند، از یاد میبرد که چگونگی طی مسیر انجام پروژه و وسیلههاي انجام آن، مهمتر از تمام کردن پروژه هستند. در بسیاري از
موارد اتفاق افتاده است که مدیران براي نهایی کردن اینگونه پروژهها با یک عملکرد اشتباه، قطار را از مسیر خارج و کل موضوع را بی اثر کردهاند.
اما در این مجال لازم میبینم تا به یکی از مهمترین سوالات جامعه که زیاد پرسیده میشود، پاسخ دهم. بسیار اتفاق افتاده که در سر کلاس دانشجویان عزیز، ما را زیر سوال میبرند که نیاز ما به انرژي هستهاي چیست؟ شاید با شرحی که در بالا عرض شد، مطلب واضح تر شده باشد.
فارغ از نیاز ما به انرژي که هر روزه در حال گسترش است، ایجاد ساختارهاي لازم جهت تولید انرژي هستهاي، نیازمند توسعه و پیشرفت در بسیاري از رشتههاي علوم پایه و مهندسی از قبیل فیزیک، شیمی، مواد، مکانیک، فرآیند، کنترل، برق و ... است. یعنی بسیاري از رشتهها باید قابلیت حل مسائلی را داشته باشند که به دلیل پیچیدگی بسیار بالا، نیازمند دانش روز است و این یعنی، صنعت هستهاي یک لکوموتیو مناسب براي توسعه دانش و فناوري در کشور است. ساخت رآکتورهاي هسته اي، با توجه به الزامات بسیار سختگیرانه که تکنولوژي بالایی جهت تامین آن مورد نیاز است، تا در صورت وقوع حوادث احتمالی
در رآکتور چه از محیط بیرونی مانند زلزله و چه از نظر کارکردي مانند وقوع نقص فنی در یکی از اجزای نیروگاه، در بدترین شرایط نیز از نشت مواد رادیواکتیو به محیط جلوگیري کند، در بالاترین سطح دانش و فناوري قرار دارند. بنابراین حرکتی که در کشور اتفاق افتاده است و باعث شده تا سرمایهگذاري مناسبی از جانب دولت در این عرصه صورت گیرد، میتوانست فضایی مناسب در اختیار صنایع و دانشمندان براي تحقیق و پژوهش در حوزههاي مختلف ایجاد کند که این راهی مناسب براي توسعه دانش و فناوري بود. صنایع براي تامین تجهیزات موردنیاز ساخت نیروگاه هستهاي باید زیرساختها و دانش خود را به
حدي برسانند که قابلیت تامین تجهیزات بر اساس الزامات ایمنی صنعت هستهاي را داشته باشند، پس نیاز به دانشمندان و محققان خواهند داشت و با توجه به وجود یک بازار مناسب براي عرضه محصولاتشان، توجیه اقتصادي لازم براي نوسازي و بهبود زیرساختها را نیز بهدست خواهند آورد؛ این همان چیزي بوده و هست که میتوانست و میتواند صنعت ما را دگرگون کند.
اما چرا این مهم کاملا تحقق نیافت، یعنی واحدي (دستگاهی) بهعنوان متولی در این جهت گام برنداشت و نقش مناسبی براي خود تعریف نکرد و بهجاي تلاش براي تحریک صنایع به رشد و توسعه، کل موضوع بیشتر شبیه به یک آزمایشگاه بزرگ شد و صنایع را به بازار جدیدي متمایل نکردند. در اینگونه مواقع مدیران غیرمتخصص، هدف اصلی را فراموش کرده و به جاي توسعه دانش و فناوري در داخل و تاکید بر بومیسازي، تنها به دنبال یک محصول میروند، آن هم از هر راهی. به هرحال ماهی را هر وقت از آب بگیریم تازه است، هنوز هم میتوان از تجربیات درس گرفت و مسیري که میتواند ما را به نتایج مطلوب برساند،
انتخاب کرد و براي کشور عزیزمان عزت آفرید.
بنابراین بهنظر میرسد، آنچه براي توسعه علمی و فناوري کشور میتواند بهعنوان مسیري مناسب مورد توجه قرار گیرد این است که، سازمانِ مشمول با تعریف نقشی مسوولانهتر در قبال سایر صنایع، به تصحیح استراتژي خود بپردازد. بر کسی پوشیده نیست که استفاده از نیروگاههاي هستهاي براي همه کشورهاي عضو آژانس بهعنوان حق مسلم در نظر گرفته شده است و براساس معاهدات بینالمللی، کشورهاي صاحب فناوري وظیفه دارند در این راستا کشورهاي خواهان را پشتیبانی فنی کنند و از طرف دیگر، بالاترین تکنولوژي و دانش در صنعت هستهاي در بخش ساخت نیروگاهها است و این بخش از
صنعت هستهاي از نظر بینالمللی نیز بدون چالش است. بنابراین این حوزه با یک مدیریت صحیح و تعریف استراتژي مناسب میتواند نقش بسیار کلیدي در توسعه صنعتی کشور ایفا کند و سازمان انرژي اتمی را تبدیل به جایگاهی براي ارتباط مناسب صنعت و دانشگاه؛ یعنی همان حلقه گمشده توسعه کند.
با توجه به موارد ذکر شده قبلی، روشن است که تمام این مزایا در ساخت داخلی نیروگاه نهفته است نه در قراردادهاي کلید در دست که بعضا عوایدي براي کشور ما ندارد. در گام بعدي باید پذیرفت که هستهاي یک صنعت است نه یک محصول، بنابراین باید با صنایع مرتبط پیوندي منطقی داشته باشد. در صورتیکه صنعت هستهاي بهصورت مجزا از سایر صنایع موجود در زنجیره خود، فعالیت کند و نتواند ارتباطی منطقی با سایر صنایع کشور برقرار کند، این روند به مرور زمان میتواند منجربه حذف این صنعت در کشور شود؛ یعنی به جایی برسیم که هزینه آن از مزایایش بیشتر باشد. این صنعت باید در کنار خدمات و
ارزشهاي والایی که آفریده است، از وضعیت فعلی خارج شود و در بخش صنعت، براساس مفاهیم اقتصادي و صنعتی، نقشی ارزشمند در زنجیره صنعت برعهده بگیرد و در ارتباط با سایر صنایع، به حیات خود ادامه دهد و نقشآفرینی کند؛ آنگاه وجود آن به نفع صنایع مرتبط و کل کشور میشود. نهایتا در یک جمعبندي مختصر و متناسب با این مجال، به نظر میرسد ضروري است تا سازمان نقش و جایگاهش در صنعت کشور را بازتعریف کند، از حالت آزمایشگاهی و محصولمداري صرف خارج شود و با به کارگیري مدیران متخصص و قدرتمند و با حرکت در مسیر دستیابی به فناوري ساخت نیروگاههاي هستهاي براساس توانمندي
داخل، با تعریف پروژههاي مناسب، بازار مناسبی براي صنایع داخلی ایجاد کند و در کنشی قدرتمند و پیوسته با سایر صنایع، بتواند نقش لکوموتیو محرك صنعت را ایفا کند.