در مرزهای ترکیه با ایران چه میگذرد؟
تین نیوز | تعویق و یا بهعبارتی لغو سفر وزیر امور خارجه کشورمان به ترکیه در جریان سفر دورهای اخیرش، یکبار دیگر بحث روابط ایران و ترکیه را در شرایط کنونی پیش کشیده است.
دیروز هم خبر رسید كه مرز بازرگان كه عمدهترین دروازه مبادلات 2كشور است، پس از بروز چندین مورد ناامنی برای قطارها و كامیونهای ایرانی در خاك تركیه، از ایران به سمت تركیه بسته شده است. عرصه پرفراز و نشیب روابط ایران و تركیه در سالهای گذشته همواره متأثر از عوامل بینالمللی و منطقهای بوده و بدون شك بر شرایط بینالمللی و منطقهای نیز تأثیرگذار بوده است. از دهه1990 كه تركیه تأثیرپذیری بسیاری از سیاستهای آمریكا در منطقه پیدا كرد تاكنون كه بهنظر میرسد آنكارا بهشدت در تلاش است خود را تأثیرگذار بر مناسبات منطقه و جهان نشان دهد، شاهد
تغییرات بسیاری در روابط تهران - آنكارا بودهایم.
تشدید روند بیداری اسلامی در كشورهای منطقه در سالهای گذشته و تلاشهایی كه برای انحراف این روند از مسیر اصلی و اصیل آن انجام گرفت، بهویژه بحران سوریه، ازجمله مهمترین دلایلی است كه در برهه كنونی، روابط ایران و تركیه را تحتتأثیر قرار داده است. اگرچه روابط اقتصادی 2كشور و بهویژه صدور گاز ایران به تركیه، در سالهای اخیر روند روبهرشدی داشته، اما روابط سیاسی 2كشور به دلایل مختلف بهخصوص بهخاطر مواضع متفاوتی كه در قبال تحولات منطقه اتخاذ كردهاند، دستخوش تحول شده است.
بدون شك، حمایت بیچون و چرای آنكارا از مخالفان دولت قانونی بشار اسد و تجهیز گروههای تروریستی درگیر با دولت سوریه در چند سال گذشته اصلیترین عامل تأثیرگذار بر روابط ایران و تركیه است. اقدامات آنكارا در جهت تجهیز گروههای تروریست درگیر با دولت سوریه كه متحد راهبردی و مهم ایران در منطقه محسوب میشود، چهرهای مداخلهجو و قدرتطلب از تركیه ارائه كرده است؛ دولتی كه برای سرنگونی دولت قانونی كشور همسایه، مزدورانی وحشی را از سراسر جهان گرد آورده و به نام گروههای مبارز سوری راهی میدان نبرد با سوریه كرده است.
حال آنكه سوریه خط مقدم نبرد با رژیم صهیونیستی است و همین دولت تركیه و رئیسجمهور آن در مواقعی كه منافعش اقتضا كند، خود را در مقابل رسانهها حامی ملت فلسطین و مخالف سرسخت رژیم صهیونیستی نشان میدهد، هرچند مبادلات اقتصادی بسیاری هم با این رژیم دارد. رجب طیب اردوغان پاییز گذشته در دانشگاه مرمره مدعی شد دولت ایران به دروغ میگوید كه سوریه نقشی مهم در نبرد با اسرائیل دارد و بنابراین باید از آن حمایت كرد.
او شهروندان سوری كه بهدست گروههای تروریستی دست پرورده آنكارا در این سالها كشته شدهاند را كشته شده بهدست دولت سوریه خطاب كرده بود. البته در همان زمان ایران به این ادعاها واكنش نشان داد و آنها را غیرمسئولانه و برای مصارف داخلی دانست. از اردوغان سؤال شد چهكسی مرزها را به روی تروریستها باز كرده است؟ چهكسی به آنها اسلحه میدهد و چهكسی كشورش را به اردوگاه آموزشی افراطیون تبدیل كرده است؟
توهم قدرتی كه دولت تركیه در شرایط كنونی گرفتار آن شده، نهتنها سوریه كه عراق را هم درگیر كرده است. تحولات عراق حكایت از آن دارد كه آنكارا فروریختن ساختارهای قدرت در عراق پس از حمله آمریكا و خلأ قدرت بهویژه در تشكیلات نظامی آن را فرصت مناسبی برای افزایش نفوذ منطقهای خود یافته و تلاش كرده گروههای تروریست را روانه این كشور كند تا علاوه بر تضعیف دیگر همسایه خود در جهت قدرتطلبیهایش، در عین حال بتواند با نفوذ تاریخی ایران در عراق كه ناشی از اشتراكات معنوی و فكری با پیشینه چندین قرن است به نوعی مقابله كند. به هر حال، آنكارا با حمایتهای
اثباتشدهای كه از گروههای تروریستی در عراق دارد، بهشدت به اختلافات قومی و مذهبی در این كشور دامن زده است.
حتی برخی تحلیلگران بر این باورند اكنون كه كردها در عراق بهعنوان یكی از مهمترین نیروهای مقابلهكننده با داعش وارد عمل شدهاند، دولت تركیه به آتش بس با نیروهای پكك پایان داد تا شاید بتواند با كشاندن كردهای عراق در این جبهه، آنها را از جبهههای مبارزه با داعش دور كرده و به این وسیله، عرصه را برای جولان بیشتر داعش در عراق فراهم كند. جالب است كه نگرانیهای تركیه از تحركات كردها در مرز این كشور با سوریه زمانی افزایش یافت كه دولت بشار اسد بهخاطر وسعت درگیری با گروههای تروریستی دست پرورده تركیه، قادر به كنترل مرزها با تركیه نبود و اختیار
كنترل مرزها در اختیار كردها قرار گرفت.
تحولات پس از توافق هستهای
موضوع هستهای و مذاكرات ایران و 1+5 هم ازجمله عرصههایی است كه در روابط این روزهای ایران و تركیه باید مورد توجه قرار گیرد. آنكارا در جریان مذاكرات طولانی هستهای ابتدا تلاش میكرد با میانجی نشان دادن خود، از مذاكرات به نوعی در جهت عملی كردن آرمان تبدیل كردن تركیه به قدرتی فرامنطقهای استفاده كند. هرچند با چنین برداشتی چند دور از گفتوگوها در خاك تركیه انجام شد، اما منابع آمریكایی این ادعا را مطرح میكردند كه تركیه نسبت به برنامه هستهای ایران بدبین است و نگرانی خود از اینكه برنامه هستهای ایران به مسابقه تسلیحاتی در منطقه منجر شود را ابراز
كرده است. هرچند كه اینگونه برداشت میشد این نگرانی عمدتا از طریق واشنگتن به آنكارا القاء میشده است.
اما در شرایط كنونی و پس از اینكه مذاكرات هستهای ایران و 1+5 پایان یافته و دوطرف به سندی برای حل و فصل مشكلات و مسائل دست یافتهاند، بهنظر میرسد تركیه كه خود را رقیب ایران در منطقه میداند، از گسترش ارتباطات بینالمللی ایران در نتیجه حل و فصل مسئله هستهای تاحدودی نگران شده است، همان نگاهی كه صهیونیستها و برخی كشورهای عرب حاشیه خلیجفارس به موضوع دارند. با نگاه به برخی تمایلات اخوانی در میان سران هیأت حاكمه در تركیه شاید بتوان برای تحلیلهایی كه معتقدند آنكارا از افزایش قدرت تهران پس از توافق هستهای هراس دارد، وجهی قائل شد.
موضوع سوریه و تقویت موضع دولت قانونی این كشور پس از توافق هستهای ازجمله نگرانیهایی است كه این روزها توجه آنكارا را بهخود معطوف كرده است. اكنون تركیه از آن هراس دارد كه با افزایش قدرت اسد و خودمختاری نسبی كه به كردهای سوریه در مرز با تركیه اعطا شده است، «كمربند كردی» در مرزهای تركیه شكل بگیرد و تهدید علیه آنكارا جدیتر شود. تركیه از آن هراس دارد كه با از دست دادن كنترل مرز خود با عراق و سوریه، بهتدریج نفوذ خود در این دو كشور همسایه كه تاكنون از طریق رابطه با گروههای تروریستی میسر میشده را نیز از دست بدهد.
البته بدون شك آنكارا از توافق هستهای با ایران سود بسیاری خواهد برد، چراكه به خوبی میتواند از برداشته شدن تحریمهای ایران در جهت افزایش سقف مبادلات تجاری خود با تهران استفاده كند، منوط به اینكه التزامات دوران پس از توافق هستهای را درك كرده و البته در سیاستهای منطقهای خود تجدیدنظر اساسی كند. محمدجواد ظریف در مقالهای كه چند روز پیش در روزنامه جمهوریت تركیه با عنوان ضرورت یك راهبرد جامع برای مبارزه با افراطگرایی خشونتطلب به چاپ رساند، به درستی تأكید كرد كه ازجمله عوامل رشد افراطگرایی در عراق و سوریه، حمایتهای نظامی و مالی برخی
دولتهای منطقهای و همچنین ضعف عمدی یا سهوی در كنترل مرزهای كشورهای همسایه با عراق است كه پیوستن اعضای جدید به داعش را ممكن كرده است.
بازتاب لغو سفر ظریف در رسانههای تركیه
اعلام خبر تعویق سفر محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران به آنكارا كه قرار بود دیروز انجام شود، در رسانههای تركیه بازتاب داشت. خبرگزاریهای آناتولی، دوغان، جیهان و همچنین شبكههای خبری تلویزیونی مختلف همانند انتیوی، سیانان ترك، شبكه تلویزیون دولتی تركیه و سامان یولوخبر، موضوع تعویق این دیدار را در رأس اخبار خود منتشر كردند.
پایگاه اینترنتی روزنامه رادیكال نیز در خبری از تعویق دیدار ظریف از تركیه نوشت: وزیر خارجه ایران قرار بود در این دیدار طرحی را درباره روند برقراری صلح در سوریه به مقامات تركیه ارائه كند. بهنوشته رادیكال، قرار است این طرح 4مادهای به بان كی مون، دبیركل سازمان ملل نیز ارائه شود. پایگاه اینترنتی روزنامه صباح تركیه هم خبر طرح 4مادهای صلح در سوریه كه قرار بود ظریف به مقامات تركیه ارائه كند را منتشر كرد.