عدم اولویت بندی، مشکل اساسی توسعه ظرفیت ترانزیت بار از مسیر ایران
تین نیوز | عدم اولویت بندی پروژه های ترانزیتی و اجرای همه طرح ها به صورت هم زمان باعث شده است تا درحالیکه در برخی نقاط با تعمیر و به سازی خطوط موجود، امکان فعال شدن محورهای ترانزیتی فراهم می شود؛ افزایش ترانزیت بار از مسیر ایران به دلیل عدم تکمیل دیگر پروژه ها متوقف باشد.
عباس آخوندی وزیر راه و شهرسازی در برنامه «نگاه یک» اول شهریور ماه در خصوص کریدورهای ترانزیتی کشور گفت: «شبکه ریلی آسیایی، شبکه بزرگراه آسیایی، جاده ابریشم، کریدور جنوبی آسیا، کریدور بین المللی حمل و نقل شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب از جمله کریدورهای درحال تکمیل ترانزیتی است». ایشان اعتبار مورد نیاز برای تکمیل این طرح ها را ۴۰ هزار میلیار تومان (چیزی نزدیک به ۱۰ برابر بودجه وزارت راه و شهرسازی) اعلام کردند.
با توجه به موقعیت ممتاز جغرافیایی ایران که باعث ایجاد پتانسیل بالایی برای ترانزیت بار از مسیر ایران شده است، در خصوص اظهارات وزیر محترم راه و شهرسازی ضروری است به نکات زیر توجه شود:
۱- تاکید بر ایجاد و تکمیل مسیرهای شرقی ـ غربی ترانزیت بار از مسیر ایران در حالی صورت می گیرد که به اعتقاد کارشناسان ترانزیت در مسیرهای شرقی ـ غربی در مقایسه با مسیرهای شمالی ـ جنوبی اولویت ندارد. چندی پیش مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه علم و صنعت ایران با انتشار گزارشی پیرامون مسیرهای ترانزیتی در ایران اعلام کرد که اساساً مسیر ایران در مقایسه با مسیرهای موجود و فعال ترانزیت شرقی ـ غربی در آسیا مزیتی ندارد که بتواند جذب بار ترانزیتی داشته باشد.
۲- عدم اولویت بندی پروژه های ترانزیتی کشور و اجرای همه طرح ها به صورت هم زمان باعث شده است تا درحالیکه در برخی نقاط با تعمیر و به سازی خطوط موجود، امکان فعال شدن محورهای ترانزیتی فراهم می شود؛ افزایش ترانزیت بار از مسیر ایران به دلیل عدم تکمیل دیگر پروژه ها متوقف باشد. به عنوان مثال، درحالیکه با انجام برخی تغییرات امکان افزایش قابل توجه ظرفیت حمل بار در محور ریلی منتهی به بندر امیرآباد، به عنوان شاخه مرکزی کریدور شمال ـ جنوب، وجود دارد؛ عملیاتی شدن کریدور شمال ـ جنوب (که باعث کاهش ۴۰ درصدی زمان و ۳۰ درصدی هزینه حمل بار بین آسیا و اروپا می شود) معطل تکمیل راه آهن
قزوین ـ رشت ـ آستارا (به عنوان شاخه ی غربی این کریدور) است.
عدم توجه به اصل اولویت بندی در کنار روال ناکار آمد تصویب و اجرای طرح های عمرانی باعث شده تا هزینه های زیادی برای اقتصاد کشور ایجاد شود. با توجه به اهمیت حمل و نقل ریلی برای افزایش ترانزیت بار از مسیر ایران ضروری است اقدامات زیر برای افزایش قابل توجه ترانزیت بار از مسیر ایران انجام شود:
ارتقای بهرهوری حمل بار در مسیرهای ریلی موجود
تنها محور ترانزیتی ایران که کاملا تحت پوشش شبکه ی ریلی قرار دارد کریدور شمال ـ جنوب است. البته با توجه به اتصال شبکه ریلی کشور به کشورهای حوزه ی CIS از طریق مرز سرخس، امکان دسترسی این کشورها به آبهای آزاد از طریق مسیر ریلی سرخس ـ بافق ـ بندرعباس وجود دارد. با وجود فراهم بودن زیرساخت لازم برای ترانزیت بار بوسیله ی راهآهن در این دو مسیر، حجم بار ترانزیتی جابجا شده از طریق شبکه ریلی بسیار ناچیز است. عملکرد ضعیف راهآهن در جابجایی بار در حالی اتفاق افتاده است که در بخش زیرساخت های ریلی، کشور از وضعیت مناسبی برخوردار است. این موضوع در مقایسه عملکرد
راهآهن ایران با کشورهایی که شاخص های زیرساختی مشابه ایران دارند، مشهود است. در جدول زیر به صورت خلاصه چند شاخص زیرساختی و عملکردی مقایسه شده است. لازم به ذکر است علی رغم افزایش طول خطوط ریلی در ایران در سال های گذشته، عملکرد راهآهن افزایش محسوسی نداشته است.
جدول ۱ – مقایسه چند شاخص زیرساختی و عملکردی شبکه ریلی در ایران و چند کشور منتخب (۱)
همچنین بررسی شاخص بهرهوری کل در راهآهن جمهوری اسلامی ایران و مقایسه ی آن با میانگین جهانی نشان می دهد علیرغم وجود زیرساخت های ریلی، بهرهوری بسیار پایین شبکه ریلی کشور کارایی آن را محدود کرده است.
شکل ۱ ـ مقایسه بهره وری خطوط ریلی در ایران و دیگر کشورها (۲)
ارتقای بهرهوری خطوط ریلی کشور از دو جهت «بهبود وضعیت مسیر های فعال» و «فعال سازی مسیرهایی که وجود دارند ولی مورد بهرهبرداری قرار نمیگیرند» قابل پیگیری است. برای افزایش بهرهوری در راهآهن کشور و بهبود جایگاه حمل و نقل ریلی در ترانزیت کالا، اقدامات زیر صورت پذیرد:
- اولویت دادن به بار ترانزیتی نسبت به بار داخلی و مسافر با حرکت برنامه ای قطار
- ارتقای سامانهی بهرهبرداری مطابق با استانداردهای روز دنیا
- ارتقاء محـــورهای ریلی
- فعالسازی محورهای راکد
- ایجاد امکان بارگیری مستقیم روی قطار در بنادر
احداث محورهای جدید
هرچند شبکهی ریلی کشور ظرفیت بلا استفادهی زیادی دارد که در صورت بالفعل شدن این پتانسیل ظرفیت قابل توجهی برای ترانزیت بار ایجاد می کند، اما با توجه به حجم بالای تبادلات تجاری جهان به هر میزان که زیرساختهایی برای جابجایی بار وجود داشته باشد امکان جذب بار نیز فراهم می شود. در نتیجه لازم است تا با ایجاد زیرساختهای مناسب شرایط را برای جذب بار ترانزیتی بیشتر فراهم نمود. با توجه به جغرافیای کشور و چگونگی قرارگیری کشورهای همسایه سه محور ترانزیتی برای کشور به صورت شمالی ـ جنوبی قابل تعریف است که فقط زیر ساخت یکی از این محورها موجود است. بنابراین ضروری است با
استفاده از زیرساخت موجود و کاهش زمان و هزینهی حمل به صورت عملیاتی مطابق با آنچه در مطالعات داخلی و بینالمللی بیان میشود، مسیر ترانزیتی ایران به صاحبان کالا معرفی شود تا بتوان با جذب سرمایههای بخش غیر دولتی، دیگر مسیرهای ترانزیتی کشور را با هدف دستیابی به وضعیتی مشابه گسترش داد. همچنین تکمیل محورهای ریلی موجود که به سمت مرزهای کشور امتداد مییابند نیز لازم است به عنوان اولویت حمل و نقل ریلی در زمینهی ساخت خطوط جدید تعریف شوند. مثالی که میتوان به آن اشاره کرد محور مواصلاتی ریلی بین بصره و خرمشهر است. با اتصال این مسیر توسط خطوط ریلی این
امکان فراهم می شود تا از ظرفیت بندر امام خمینی برای ارائه خدمات به عراق استفاده کرد.
منابع:
(۱) بررسی وضعیت حمل و نقل ریلی کشور، مرکز پژوهشهای مجلس، شماره مسلسل : ۱۰۲۳۹، خرداد ۱۳۸۹
(۲) بررسی عملکرد کلان حمل و نقل ریلی باری و مسافری ایران در دوره ۱۳۹۰ – ۱۳۸۰ ، شفیع نادری
تا زمانى که(سازمان ترانزیت کشور) تشکیل نگردد هر کس هر بخش حمل و نقل و هر سازمان مرتبط با ترانزیت ساز خود را خواهد زد… ترانزیت مثل سنفونى آهنگ هست که متاسفانه در کشور ما فقط رهبر ارکست ندارد!