◄ سرقت محموله‌ ترانزیتی در کریدور بندرعباس افغانستان/ ترانزیت کالا: وقتی اعتماد مهم تر از موقعیت جغرافیایی است

کریدور ریلی ایران به افغانستان، یکی از مهمترین مسیرهای ترانزیتی منطقه به شمار می رود؛ مسیری که سال ها برای ایجاد آن هزینه سیاسی، اقتصادی و زیرساختی پرداخت شده تا ایران بتواند خود را به عنوان حلقه مطمئن اتصال آب های آزاد به آسیای میانه و افغانستان معرفی کند. اما یک رخداد ساده در ایستگاه مرزی خواف، بار دیگر نشان داد که نبود نظارت حرفه ای چگونه می تواند اعتبار بین المللی کشور را در حوزه ترانزیت از بین ببرد.

در تاریخ ۲۰ فروردین ۱۴۰۵، برای چند کانتینر حامل محموله ترانزیتی سیگار که از بندرعباس به مقصد افغانستان در حال حمل بوده اند، اجازه بازرسی صادر شد. بنابراین بدون توجه به روش حمل و نقل و ترانزیتی بودن محموله، اجازه صادر شد که کانتینرها توسط ارزیاب گمرک مورد بررسی فیزیکی قرار گیرند. مسئله ای که اساساً با اصول حرفه ای ترانزیت بین المللی در تضاد است؛ زیرا در اغلب کریدورهای معتبر دنیا، پلمپ مبدأ به عنوان سند امنیت کالا شناخته می شود و تا رسیدن به مقصد نهایی، باز کردن آن تنها در شرایط بسیار خاص امنیتی یا قضایی امکان پذیر است. اما اتفاق اصلی زمانی رخ می دهد که در ادامه، صورت جلسه ای درباره «فک پلمپ» واگن منتشر می شود.

در این صورتجلسه آمده است که پس از ورود واگن حامل کانتینرها به خواف و بازدید نمایندگان مربوطه، مشخص شده پلمپ ها باز شده و سپس مجدداً پلمپ جدید نصب شده است. همین چند خط کوتاه، بزرگ ترین ضربه را به اعتماد صاحبان بار خارجی وارد می کند؛ زیرا معنای آن برای هر شرکت بین المللی حمل و نقل روشن است: امنیت محموله در مسیر ایران تضمین شده نیست. در ادامه فاجعه ای بزرگتر رخ می دهد؛ محموله گران قیمت و مهم سیگار توسط افراد ناشناس در حین بازرسی در ایستگاه ریلی خواف به سرقت برده می شود، موضوعی که اعتبار ایران را خدشه دار می کند. در تجارت جهانی، اصل نخست ترانزیت «مصونیت بار» است. وقتی یک کانتینر در بندر مبدأ پلمپ می شود، تمام زنجیره حمل و نقل موظف اند آن پلمپ را حفظ کنند. در مسیرهای حرفه ای مانند کریدور چین اروپا، خطوط ریلی روسیه، شبکه حمل و نقل ترکیه یا بنادر اروپایی، باز شدن پلمپ در میانه مسیر یک اتفاق فوق العاده حساس تلقی می شود و معمولاً بلافاصله پرونده امنیتی تشکیل می گردد. حتی در بسیاری از کشورها، اگر مأمور یا نهادی بدون مستندات قضایی اقدام به فک پلمپ کند، شرکت حمل کننده می تواند علیه دولت میزبان طرح دعوی بین المللی کند اما در ایران، ظاهراً موضوع با چند امضا و صورت جلسه عادی سازی می شود؛ بدون آنکه کسی پاسخ دهد چرا اساساً باید بار ترانزیتی که مقصد آن کشور دیگری است، در میانه مسیر باز شود؟ اگر قرار بر ارزیابی فیزیکی بوده، چرا این موضوع پیش از بارگیری نهایی انجام نشده است؟ و مهم تر از همه، چرا از دستکاری پلمپ ها و سرقت محموله جلوگیری نشده است؟ این رخداد فقط یک پرونده سرقت یا تخلف ساده نیست؛ مسئله، اعتبار ایران در بازار ترانزیت منطقه است. صاحبان کالا در افغانستان، آسیای میانه و حتی چین، پیش از انتخاب مسیر حمل، یک سؤال اساسی می پرسند: آیا محموله ما در طول مسیر امن خواهد بود؟ پاسخ به این سؤال، سرنوشت میلیاردها دلار درآمد ترانزیتی را تعیین می کند.

سال هاست ایران تلاش می کند خود را جایگزین مسیرهای رقیب معرفی کند؛ از کریدور لاجورد گرفته تا مسیرهای عبوری از پاکستان، ترکمنستان و قفقاز. اما واقعیت آن است که مزیت ترانزیتی فقط به جغرافیا وابسته نیست؛ اعتماد مهم تر از موقعیت جغرافیایی است. اگر صاحبان بار احساس کنند در مسیر ایران امکان باز شدن پلمپ کانتینر، دستکاری بار یا سرقت کالا وجود دارد، بدون تردید مسیرهای دیگر را انتخاب خواهند کرد؛ حتی اگر آن مسیر طولانی تر یا گران تر باشد. در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، سیستم های هوشمند نظارتی اجازه نمی دهند هیچ واگنی بدون ثبت لحظه ای اطلاعات پلمپ وارد یا خارج شود. دوربین های آنلاین، سامانه های GPS، ثبت دیجیتال شماره پلمپ و مسئولیت پذیری دقیق مأموران، بخشی از استانداردهای عادی ترانزیت بین المللی است. اما در این پرونده، نه تنها چنین سازوکاری دیده نمی شود، بلکه اصل باز کردن پلمپ نیز به سادگی پذیرفته شده است.