◄ راهبردهای کلیدی برای گذار به حمل و نقل پاک

۲۹ دی روز ملی هوای پاک نام گذاری شده که شعار امسال «نوسازی حمل ونقل، نفس تازه شهر» است.  روز ملی هوای پاک، که در تقویم رسمی کشور برای یادآوری و تعهد به محیط زیست سالم نام گذاری شده است، نیازمند بازنگری سالانه در عملکرد کلان شهرهای کشور است. چالش اصلی در دستیابی به این هدف، وابستگی شدید جوامع مدرن به سیستم های حمل و نقل مبتنی بر سوخت های فسیلی است. این بخش، که شامل وسایل نقلیه شخصی، عمومی و باری می شود، به بزرگترین منبع انتشار آلاینده های ثانویه و اولیه در اتمسفر شهری تبدیل شده است. احتراق ناقص سوخت های دیزلی و بنزینی، به طور مداوم مقادیر عظیمی از اکسیدهای نیتروژن، منواکسید کربن، هیدروکربن ها و مهم تر از همه، ذرات معلق ریز را به هوا تزریق می کند. این ذرات معلق که اندازه ای کوچک تر از قطر یک تار مو دارند، قابلیت نفوذ عمیق به دستگاه تنفسی و حتی ورود به جریان خون را دارند، و به همین دلیل، نه تنها کیفیت بصری هوا، بلکه سلامت قلبی-عروقی و تنفسی میلیون ها شهروند را مستقیماً تحت تأثیر قرار می دهند. در بسیاری از کلان شهرها، سهم بخش حمل و نقل از آلودگی های مضر (به ویژه در فصول سرد) از مرز ۵۰ درصد نیز فراتر می رود، که این امر تأکید می کند بدون اصلاح ساختار جابه جایی، هر تلاشی برای بهبود هوا ناقص خواهد بود.

پیامدهای چندوجهی آلودگی ناشی از جابه جایی ها

تأثیرات مخرب آلاینده های حمل و نقلی فراتر از مشکلات تنفسی ساده است و دامنه ای گسترده از پیامدهای بهداشتی و محیطی را شامل می شود. اکسیدهای نیتروژن و هیدروکربن ها در حضور نور خورشید دستخوش واکنش های پیچیده ای شده و ازن سطح زمین (تشکیل دهنده اصلی مه دود فتو شیمیایی) را تولید می کنند که خود عامل تحریک کننده آسم و کاهش کارایی ریوی است. علاوه بر این، انتشار گازهای گلخانه ای، به ویژه دی اکسید کربن  از اگزوز خودروها، به طور مستقیم سهم صنعت حمل و نقل را در بحران جهانی تغییرات اقلیمی تقویت می کند. از منظر اقتصادی، آلودگی هوا ناشی از ترافیک، هزینه های سرسام آوری بر سیستم بهداشت و درمان تحمیل کرده و کاهش بهره وری نیروی کار را به دنبال دارد. در سطح شهری، ساعات طولانی توقف خودروها در ترافیک های سنگین، که به پدیده «درجا کار کردن» منجر می شود، کارایی سوخت را به شدت پایین آورده و انتشار آلاینده ها را در لحظه اوج تردد به بالاترین حد خود می رساند. بنابراین، چالش حمل و نقل آلوده، یک مسئله صرفاً زیست محیطی نیست، بلکه یک بحران سلامت عمومی و یک عامل بازدارنده توسعه پایدار شهری است.

راهبردهای کلیدی برای گذار به حمل و نقل پاک

مقابله مؤثر با آلودگی حمل و نقل نیازمند یک استراتژی چندلایه و همه جانبه است که همزمان بر عرضه (فناوری و زیرساخت) و تقاضا (فرهنگ و رفتار شهروندی) تمرکز کند. در بخش عرضه، تسریع در نوسازی ناوگان و اجرای سخت گیرانه استانداردهای آلایندگی (مانند استاندارد یورو ۶) برای تمامی خودروهای جدید و وارداتی امری حیاتی است. اولویت اصلی باید به توسعه سریع و پایدار زیرساخت های حمل و نقل عمومی انبوه، به ویژه مترو و سیستم های اتوبوس تندرو (BRT) با استفاده از انرژی های پاک یا کم مصرف باشد. همچنین، یارانه دادن به جایگزینی تاکسی ها و موتورسیکلت های فرسوده با مدل های برقی می تواند جهش مؤثری در کاهش آلایندگی مناطق مرکزی ایجاد کند. در بخش تقاضا، دولت ها باید با ایجاد مشوق های مالی و بهبود ایمنی مسیرها، شهروندان را به سمت استفاده از وسایل نقلیه فعال مانند دوچرخه و پیاده روی سوق دهند و فرهنگ استفاده از خودروهای شخصی تک سرنشین را کمرنگ سازند. برنامه ریزی حمل و نقل باید به گونه ای باشد که جابه جایی با وسایل پاک، راحت تر، سریع تر و ارزان تر از استفاده از خودروی شخصی تلقی شود.

عملکرد شهرداری های کلان شهرهای ایران در زمینه کنترل آلودگی هوا و بهبود حمل و نقل، ترکیبی از موفقیت های محدود در توسعه زیرساخت ها و چالش های ساختاری عمیق در کنترل منابع آلودگی بوده است.

عملکرد شهرداری ها در ایران، به دلیل محدودیت های مالی، تداخل اختیارات با دولت مرکزی (در زمینه منابع سوخت و کنترل صنایع)، و فشارهای روزافزون جمعیتی، نسبت به بحران آلودگی هوا ناکافی ارزیابی می شود. تمرکز بیشتر بر توسعه مترو بوده، اما در حوزه کنترل آلایندگی خودروهای شخصی و ناوگان فرسوده، چالش ها بسیار جدی باقی مانده اند. و حالا در راستای در زمینه کنترل آلودگی هوا و بهبود حمل و نقل به عملکرد و چالش های شهرداری ها در کلان شهرهای ایران  نگاهی بندازیم :

۱. توسعه حمل و نقل ریلی (مترو)

• عملکرد: این حوزه یکی از بزرگترین دستاوردهای شهرداری ها بوده است، به ویژه در تهران، اصفهان، مشهد و شیراز. توسعه خطوط مترو به طور مشخص باعث جابه جایی حجم قابل توجهی از مسافران و کاهش سفرهای با خودروی شخصی شده است.
• چالش: کمبود بودجه مستمر منجر به کندی شدید در تکمیل پروژه های در دست اجرا و عدم توسعه متناسب با رشد جمعیت و وسعت شهرها شده است.

۲. نوسازی ناوگان و حمل و نقل سطحی

• عملکرد: خرید و واردات اتوبوس های جدید (عمدتاً یورو ۴ و اخیراً تلاش هایی برای یورو ۶) و توسعه خطوط BRT (به خصوص در تهران و کلان شهرهای بزرگ) به بهبود کیفیت خدمات کمک کرده است.
• چالش:
• فرسودگی ناوگان: بخش بزرگی از اتوبوس ها و تاکسی ها همچنان فرسوده و آلاینده اند و فرآیند نوسازی با سرعت مورد نیاز پیش نمی رود.
• تأخیر در برقی سازی: اقدامات برای برقی سازی ناوگان (به جز نمونه های آزمایشی) بسیار کند بوده است.

۳. مدیریت تقاضای ترافیک (طرح ترافیک و LEZ)

• عملکرد: تهران با اجرای طرح ترافیک و طرح کاهش آلودگی هوا (LEZ) تلاش کرده تا میزان تردد خودروهای آلاینده در هسته مرکزی شهر را محدود کند. این طرح ها در روزهای اوج آلودگی تأثیر کاهشی موقت دارند.
• چالش:
• اجرای متغیر: اجرای این طرح ها در شهرهای دیگر مقطعی یا ضعیف بوده است.
• سهم آلایندگی: این طرح ها عمدتاً بر خودروهای سواری متمرکز بوده اند، در حالی که سهم منابع ثابت و صنایع در برخی کلان شهرها (مانند اصفهان و اراک) بالاست و شهرداری در کنترل آن ها محدودیت های قانونی دارد.

۴. توسعه حمل و نقل فعال

• عملکرد: ایجاد و توسعه مسیرهای دوچرخه سواری در برخی شهرها (مانند تهران و اصفهان) و بهبود فضاهای پیاده رو.
• چالش: عدم پیوستگی و امنیت پایین مسیرها باعث شده که دوچرخه سواری به عنوان یک گزینه جدی برای جابه جایی روزانه پذیرفته نشود و بیشتر جنبه تفریحی پیدا کند.

 تعهد مستمر برای هوای پاک

روز ملی هوای پاک باید فراتر از یک یادآوری سالانه باشد؛ این روز باید به مثابه یک نقطه عطف برای ارزیابی عملکرد و تعهد به برنامه های عملیاتی بلندمدت عمل کند. دستیابی به هوای پاک شهری در گرو این واقعیت است که شهروندان و مدیران، حمل و نقل را به عنوان شریان اصلی کیفیت زندگی خود ببینند. موفقیت در کاهش آلاینده ها مستلزم سرمایه گذاری پایدار در فناوری های سبز، بهبود کارایی سوخت، و مهم تر از همه، تغییر رفتار جامعه است. تا زمانی که زیرساخت های شهری، جابه جایی های غیرموتوری را تسهیل نکنند و حمل و نقل عمومی جذابیت لازم را نداشته باشد، اتومبیل های شخصی همچنان بار سنگین آلودگی را بر دوش شهر خواهند گذاشت. بنابراین، تبدیل کردن ایده آل های روز هوای پاک به واقعیت روزمره، تنها با تعهد پیوسته به یک استراتژی جامع و سبز در حوزه حمل و نقل میسر خواهد شد.