پرویزخان؛ شاهراه تجارت ایران با اقلیم کردستان و ظرفیت راهبردی ترانزیت منطقه ای

مرز پرویزخان در شهرستان قصرشیرین در غرب کرمانشاه با تکیه بر موقعیت جغرافیایی، پیوندهای تجاری با اقلیم کردستان عراق و ظرفیت جابه جایی کالا، یکی از محورهای مهم توسعه تجارت خارجی، تقویت ترانزیت منطقه ای و رونق اقتصادی غرب کشور است؛ ظرفیتی که بهره برداری کامل از آن، به نگاهی فراتر از اداره روزمره مرز و برنامه ریزی برای شکل گیری یک کانون کارآمد تجاری و لجستیکی نیاز دارد.

به گزارش  تین نیوز به نقل از ایرنا، بر اساس استناد به آمارهای رسمی گمرک و اعلام سرپرست ناظر گمرکات استان و مدیرکل گمرک کرمانشاه، ترانزیت بیش از ۸۷۵ هزار تن کالا به ارزش ۵۳۱ میلیون و ۲۲۷ هزار دلار از مبدأ گمرک پرویزخان در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، تصویری روشن از ابعاد فعالیت این مرز ارائه می کند.

داریوش صادقی، با اعلام این آمار، جایگاه پرویزخان را در شبکه ترانزیتی کشور برجسته دانسته و بر تثبیت جایگاه این گمرک به عنوان دومین قطب ترانزیتی راهبردی کشور تأکید دارد.

او عمده کالایی ترانزیتی از مبدأ گمرک پرویزخان را محصولات کلیدی نظیر گازوئیل، نفتا، قیر، بنزین، شکر و ضایعات کارتن عنوان کرد و افزود: میانگین تردد روزانه ۲۵۳ دستگاه کامیون ترانزیتی در این مرز، گواهی بر پویایی و جریان مستمر تجاری در گمرک پرویزخان است.

به گفته وی، تثبیت جایگاه پرویزخان به عنوان دومین گمرک ترانزیتی کشور، نشان از توان عملیاتی بالا و نقش کلیدی این گمرک در تسهیل تجارت بین الملل و تقویت اقتصاد منطقه ای دارد.

این ارقام، افزون بر نشان دادن حجم قابل توجه کالاهای عبوری، ضرورت بازنگری در شیوه بهره برداری از ظرفیت های مرزی را یادآوری می کند.

پرسش اصلی دیگر صرفاً این نیست که چه میزان کالا از پرویزخان عبور می کند؛ مساله مهم تر آن است که چگونه می توان این جریان تجاری را به مزیتی پایدار برای اقتصاد ایران، توسعه مبادلات با عراق و تقویت توان رقابتی مرزهای غربی کشور تبدیل کرد.

پاسخ به این پرسش، در پیوند دادن سه مؤلفه اساسی نهفته است: موقعیت راهبردی مرز، مدیریت کارآمد جریان کالا و توسعه زیرساخت هایی که تجارت را سریع تر، کم هزینه تر و قابل پیش بینی تر می کنند.

مزیت جغرافیایی؛ سرمایه ای برای تجارت ایران

در تجارت بین المللی، موقعیت جغرافیایی زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل می شود که مسیر دسترسی به بازارها با زیرساخت مناسب، خدمات قابل اتکا و فرایندهای اجرایی کارآمد همراه باشد.

مرز پرویزخان از این منظر، یکی از ظرفیت های مهم استان کرمانشاه است؛ یک شریان ارتباطی مرزی که ارتباط با اقلیم کردستان عراق، امکان مبادلات مستمر تجاری و جابه جایی کالا را فراهم می کند.

هم جواری با بازارهای آن سوی مرز، فرصتی برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد می کند تا با استفاده از مسیرهای زمینی، کالاهای خود را به بازار هدف برسانند.

در کنار صادرات، فعالیت های ترانزیتی نیز به این گذرگاه امکان می دهد نقشی فراتر از مبادله مستقیم کالا میان در۲ سوی مرز ایفا کند.

اهمیت این موقعیت زمانی بیشتر آشکار می شود که مرز نه بعنوان نقطه ای مستقل، بلکه به عنوان حلقه ای از زنجیره تجارت دیده شود؛ زنجیره ای که از تولید و تأمین کالا آغاز می شود، از مراحل گمرکی و حمل ونقل عبور می کند و در نهایت به بازار مصرف می رسد.

هر اندازه این زنجیره در محدوده مرز پرویزخان هماهنگ تر عمل کند، امکان کاهش هزینه های مبادله و افزایش اطمینان فعالان اقتصادی بیشتر خواهد شد. در مقابل، ناهماهنگی دستگاه ها، کمبود امکانات یا طولانی شدن تشریفات می تواند بخشی از مزیت جغرافیایی این مرز را کم اثر کند.

از این رو، ظرفیت مرز پرویزخان را نباید صرفاً با موقعیت آن روی نقشه سنجید؛ معیار اصلی، میزان توانایی این مرز در تبدیل موقعیت جغرافیایی به خدمات تجاری کارآمد و مزیت رقابتی برای اقتصاد کشور است.

ترانزیت؛ شاخصی از توان عملیاتی پرویزخان

آمار اعلام شده از سوی سرپرست نظارت بر گمرکات استان کرمانشاه نشان می دهد در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، بیش از ۸۷۵ هزار تن کالا به ارزش ۵۳۱ میلیون و ۲۲۷ هزار دلار از مبدأ گمرک پرویزخان ترانزیت شده است.

گازوئیل، نفتا، بیتومین، بنزین، شکر و ضایعات کارتن از جمله کالاهای عبوری اعلام شده از این گذرگاه هستند.

چنین حجمی از جابه جایی، ضرورت توجه به ظرفیت عملیاتی مرز و نیازهای ناوگان حمل ونقل را برجسته می کند. استمرار جریان کالا به امکانات مناسب، سامان دهی تردد کامیون ها و هماهنگی میان بخش های مختلف فرایند گمرکی و مرزی وابسته است.

با این حال، ارزیابی عملکرد یک مرز تجاری نباید به وزن و ارزش کالاهای عبوری محدود شود، مدت توقف کامیون ها، سرعت انجام تشریفات، هزینه های عملیاتی، کیفیت خدمات و قابلیت پیش بینی روند مبادله نیز از شاخص های مهمی هستند که بر انتخاب مسیر از سوی فعالان اقتصادی اثر می گذارند.

از این رو، افزایش حجم ترانزیت باید با ارتقای کیفیت خدمات همراه باشد، مرزی که بتواند کالا را با تشریفات روشن، زمان قابل پیش بینی و هزینه رقابتی جابه جا کند، برای بازرگانان و شرکت های حمل ونقل جذابیت بیشتری خواهد داشت و امکان بهره گیری بهتر از ظرفیت های موجود را فراهم می کند.

در این چارچوب، آمار ترانزیت پرویزخان می تواند مبنایی برای ارزیابی نیازهای توسعه ای، شناسایی گلوگاه های عملیاتی و تعیین اولویت های سرمایه گذاری باشد؛ به ویژه در بخش هایی که به طور مستقیم بر سرعت عبور کالا و کیفیت خدمات مرزی اثر می گذارند.

اقلیم کردستان؛ بازار هدف و پیوند اقتصادی ۲ سوی مرز

بازار اقلیم کردستان عراق یکی از محورهای مهم ارتباط تجاری پرویزخان با اقتصاد عراق است، این پیوند جغرافیایی و اقتصادی، فرصتی برای گسترش مبادلات بازرگانی و تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان، صادرکنندگان و فعالان حمل ونقل ایرانی با طرف های تجاری آن سوی مرز فراهم می کند.

اما حضور پایدار در بازارهای هدف، تنها به دسترسی جغرافیایی وابسته نیست. استمرار عرضه کالا، قابلیت اتکای مسیر حمل ونقل، سهولت انجام تشریفات و امکان برنامه ریزی برای تحویل محموله ها، از عوامل تعیین کننده در انتخاب مسیر تجاری به شمار می روند.

در چنین شرایطی، عملکرد مرز پرویزخان می تواند بر کیفیت و استمرار مبادلات تجاری اثر بگذارد، تسهیل فرایندهای گمرکی و کاهش موانع اجرایی، در کنار بهبود امکانات حمل ونقل، می تواند شرایط مناسب تری برای فعالیت بازرگانان فراهم کند.

توسعه این پیوند اقتصادی همچنین می تواند آثار خود را در محدوده مرز متوقف نکند، افزایش فعالیت شرکت های حمل ونقل، گسترش خدمات بازرگانی و شکل گیری تقاضا برای خدمات پشتیبان تجارت، از مسیرهایی است که می تواند میان مبادلات خارجی و اقتصاد محلی ارتباط برقرار کند.

از این منظر، توسعه مرز پرویزخان باید هم زمان ۲ هدف را دنبال کند: تسهیل تجارت با بازار عراق و افزایش سهم فعالیت های وابسته به تجارت در اقتصاد مناطق مرزی.

تحقق این اهداف، مستلزم آن است که برنامه ریزی برای مرز با نیازهای واقعی فعالان اقتصادی و ظرفیت های منطقه هماهنگ باشد.

مدیریت واحد؛ حلقه مفقوده بهره وری مرزها

موقعیت جغرافیایی و زیرساخت مناسب، به تنهایی برای تبدیل یک مرز به محور رقابتی تجارت کافی نیست. عملکرد مرز در نهایت به هماهنگی دستگاه هایی وابسته است که در پذیرش، کنترل، ترخیص و جابه جایی کالا نقش دارند.

از نگاه فعالان اقتصادی، مرز مجموعه ای از دستگاه های جداگانه نیست؛ یک مسیر پیوسته برای انجام تجارت است. هرگونه ناهماهنگی در این مسیر می تواند زمان و هزینه مبادله را افزایش دهد و بخشی از مزیت دسترسی به بازار را از بین ببرد.

به همین دلیل، مدیریت هماهنگ مرزی باید در کنار توسعه زیرساخت ها قرار گیرد. روشن بودن مسئولیت ها، هماهنگی میان دستگاه های مستقر، کاهش موازی کاری و تسریع مراحل اجرایی می تواند به روان تر شدن جریان کالا کمک کند.

در پرویزخان نیز تقویت هماهنگی عملیاتی، سامان دهی تردد کامیون ها و متناسب سازی امکانات با حجم مبادلات، از موضوعاتی است که باید در برنامه توسعه این مرز مورد توجه قرار گیرد.

اولویت بندی اقدامات بر اساس میزان تأثیر آن ها بر کاهش زمان توقف و هزینه های تجاری، می تواند منابع محدود را به سمت مؤثرترین طرح ها هدایت کند.

در کنار این اقدامات، استفاده از سامانه های اطلاعاتی و نظارتی و بهبود تبادل اطلاعات میان دستگاه های مسئول نیز می تواند به شفافیت بیشتر فرایندها کمک کند. هدف از چنین رویکردی، کاهش کنترل های ضروری نیست؛ بلکه انجام هماهنگ تر و کارآمدتر آن هاست تا تسهیل تجارت با حفظ الزامات قانونی و نظارتی همراه شود.

گمرک فعال و کانون لجستیکی منطقه

ظرفیت های پرویزخان این امکان را مطرح می کند که توسعه آن در چارچوبی فراتر از امور جاری گمرکی بررسی شود، در این چارچوب، خدمات حمل ونقل، پشتیبانی تجارت، سامان دهی جریان کالا و بهبود ارتباط میان فعالیت های گمرکی و بازرگانی می توانند در کنار یکدیگر توسعه یابند.

تبدیل شدن به یک کانون لجستیکی، البته صرفاً با نام گذاری یا افزایش تردد کامیون ها محقق نمی شود. این هدف به ارزیابی دقیق ظرفیت موجود، شناسایی نیازهای عملیاتی، تأمین زیرساخت های ضروری و برنامه ریزی مرحله ای نیاز دارد. همچنین باید مشخص شود کدام خدمات، با توجه به حجم و نوع کالاهای عبوری و نیاز فعالان اقتصادی، بیشترین توجیه و اثرگذاری را دارند.

در صورت فراهم شدن این الزامات، می توان برای توسعه خدمات پشتیبان تجارت و افزایش ارزش اقتصادی فعالیت های مرتبط با مرز برنامه ریزی کرد. چنین رویکردی به این معناست که منافع ناشی از موقعیت جغرافیایی پرویزخان، تنها به عبور محموله ها محدود نماند و زمینه گسترش فعالیت های اقتصادی مرتبط نیز فراهم شود.

برای استان کرمانشاه، این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که تجارت مرزی می تواند یکی از پیوندهای میان ظرفیت جغرافیایی و توسعه اقتصادی باشد. با این حال، میزان اثرگذاری آن به کیفیت برنامه ریزی، فراهم بودن زیرساخت ها و توانایی ایجاد ارتباط میان فعالیت مرزی و اقتصاد منطقه وابسته است.

پرویزخان و ضرورت نگاه راهبردی به اقتصاد مرزی

توسعه مناطق مرزی زمانی به نتیجه ای پایدار می رسد که مزیت های جغرافیایی به فعالیت های اقتصادی مستمر تبدیل شوند. پرویزخان با ارتباط تجاری با اقلیم کردستان عراق و برخورداری از ظرفیت قابل توجه ترانزیت کالا، یکی از گذرگاه هایی است که می تواند در این مسیر نقش آفرینی کند.

ثبت بیش از ۸۷۵ هزار تن ترانزیت کالا به ارزش بیش از ۵۳۱ میلیون دلار در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، اهمیت این مرز را در جابه جایی کالا نشان می دهد؛ اما مرحله بعدی، استفاده از این عملکرد برای ارتقای کیفیت خدمات، شناسایی موانع و افزایش بهره وری است.

برای تحقق این هدف، توسعه زیرساخت ها باید با مدیریت هماهنگ، تسهیل فرایندهای تجاری و برنامه ریزی برای گسترش خدمات وابسته به تجارت همراه شود.

همچنین ارزیابی مستمر عملکرد مرز بر اساس شاخص هایی مانند زمان توقف کامیون ها، هزینه های عملیاتی و کیفیت خدمات می تواند مشخص کند که اقدامات انجام شده تا چه اندازه به بهبود شرایط تجارت منجر شده اند.

پرویزخان ظرفیت آن را دارد که در کنار نقش کنونی خود در مبادلات تجاری و ترانزیتی، جایگاه مؤثرتری در اتصال اقتصاد ایران به بازار عراق و تقویت تجارت منطقه ای پیدا کند، دستیابی به این هدف، نه با اتکا به موقعیت جغرافیایی به تنهایی، بلکه با تصمیم های اجرایی سنجیده، سرمایه گذاری هدفمند و هماهنگی مستمر دستگاه های مسئول امکان پذیر است.

مساله اصلی در توسعه پرویزخان، صرفاً عبور کالاهای بیشتر از مرز نیست؛ بلکه تبدیل این جریان تجاری به مزیتی پایدار برای اقتصاد ایران است. مزیتی که بتواند هزینه تجارت را کاهش دهد، دسترسی فعالان اقتصادی به بازارهای هدف را تسهیل کند و ظرفیت های مرزی غرب کشور را در خدمت توسعه تجارت خارجی قرار دهد.

استان کرمانشاه در مجموع بیش از ۳۷۱ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق دارد و در امتداد این مرز ۲ مرز رسمی و پنج بازارچه مرزی فعال است و سالانه نزدیک به سه میلیارد دلار کالا از این مرزها به خارج از کشور صادر می شود.

قصرشیرین با افزون بر ۲۷ هزار نفر جمعیت و بیش از ۱۸۶ کیلومتر مرز با عراق دارای ۲ مرز رسمی خسروی و پرویزخان است.

از طریق ۲ مرز رسمی پرویزخان و خسروی که در شهرستان قصرشیرین قرار دارد مبادلات اقتصادی، تجاری و صادرات کالا به اقلیم کردستان و حکومت مرکزی عراق انجام می شود؛ مرز رسمی پرویزخان قطب اقتصادی غرب کشور و از مرزهای فعال است که صادرات کالاهای غیر نفتی از کشورمان به کشور عراق از طریق این مرز صورت می گیرد.

هم اکنون عمده کالاهای صادراتی از مرز رسمی پرویزخان قصرشیرین با مناطق کُردنشین عراق به ویژه شهرهای کلار، سلیمانیه، موصل، خانقین و کرکوک در بخش مرکزی این کشور انجام می شود؛ مرز خسروی در ۲۰ کیلومتری قصرشیرین دارای بزرگترین پایانه زمینی بین المللی خاورمیانه است.