◄ خط آهن حجاز بر اساس کتاب تاریخ مکه
اگرچه راه آهن حجاز مدت زیادی فعال نبود، اما در همان دوره کوتاه، هزینه سفر حجاج را کم و امنیت را زیاد کرد و نشان داد که اگر منابع مسلمانان با هم بسیج شود، می توانند بدون اتکا به سرمایه خارجی، پروژه های عظیم را اجرا کنند.
کتاب تاریخ مکه (نوشته احمد السباعی) صفحات 673 و 674: با قدرت گیری سلطان عبدالحمید دوم (1918-1842) و شدت گرفتن رقابت های استعماری، او به خوبی درک کرد که برای حفظ سرزمین های اسلامی و به ویژه حجاز که قلب جهان اسلام و محل حرمین شریفین است باید راه های ارتباطی مطمئن و سریع ایجاد شود.
در این چارچوب، طرح ساخت «خط آهن حجاز» شکل گرفت؛ خطی که قرار بود سرزمین های عثمانی را از دمشق تا مدینه و در آینده تا مکه به هم متصل کند.
این طرح چند هدف اصلی داشت: تسهیل سفر حجاج، تحکیم وحدت مسلمانان، تقویت حضور نظامی عثمانی در حجاز و کاهش نفوذ قدرت های اروپایی در راه های دریایی و زمینی منطقه.
عبدالحمید پس از دریافت گزارش هایی درباره تهدید راه های دریایی توسط دشمنان و اهمیت کنترل مسیرهای منتهی به حجاز، طرح خط آهن حجاز را مطرح کرد. در این طرح، حجاز جایگاه ویژه ای داشت؛ زیرا همه ساله صدها هزار مسلمان از مناطق مختلف برای حج به آن جا می آمدند و امنیت و سهولت رفت وآمد آنان، هم حیثیت دینی و هم جایگاه سیاسی سلطان را در جهان اسلام افزایش می داد. از سوی دیگر، این منطقه از نظر نظامی و سیاسی حساس بود و عثمانی برای مقابله با شورش های محلی و نفوذ بیگانگان به راهی سریع برای انتقال نیرو نیاز داشت. ساخت خط آهن از سال ۱۸۹۶م آغاز شد، عبدالحمید می خواست این پروژه جنبه ای اسلامی و مردمی داشته باشد؛ بنابراین، به جای تکیه بر وام های خارجی، از مسلمانان سراسر جهان دعوت کرد تا برای ساخت این راه آهن کمک مالی کنند. این دعوت با استقبال گسترده روبه رو شد و از مصر، شام، عراق، هند، چین، سرزمین های اروپاییِ مسلمان نشین، مناطق مختلف آفریقا و دیگر بلاد اسلامی، اعانات قابل توجهی جمع آوری گردید.
مجموع این کمک ها به رقمی در حدود ۷۵۰ هزار لیره عثمانی رسید که برای آن زمان مبلغ بسیار مهمی بود و نشان می داد مسلمانان تا چه اندازه این طرح را به عنوان نماد همبستگی اسلامی پذیرفته اند. کار از دمشق شروع شد؛ پل ها ساخته شد، خطوط کشیده شد و علیرغم سختی های طبیعی گرمای شدید، کمبود آب، کویرهای سنگی و شنی، خط به سوی جنوب پیش رفت. در طول مسیر، ایستگاه هایی برای مسافران و حجاج احداث گردید. تا سال ۱۹۰۴م بخش عمده خط ساخته شده بود و در سال ۱۹۰۸ نخستین قطار رسمی به مدینه رسید.
با رسیدن قطار به جوار مدینه، شوق و هیجان زیادی در میان مسلمانان ایجاد شد؛ زیرا سفر حجاج عثمانی و بسیاری از مسلمانان دیگر، بسیار کوتاه تر، ارزان تر و امن تر گردیده بود. تلفات ناشی از راهزنی، بیماری و سختی راه که پیش از آن در کاروان های زمینی شتر فراوان بود به شکل محسوسی کاهش یافت. در کنار بُعد دینی و اجتماعی، جنبه نظامی راه آهن نیز حائز اهمیت بود. دولت عثمانی به کمک آن می توانست نیروهای خود را در زمان کوتاه تری به مناطق دورافتاده حجاز برساند.
این موضوع به ویژه در سال های پرتنش پیش از جنگ جهانی اول اهمیت داشت؛ چون دولت عثمانی درگیر فشارهای داخلی و خارجی و شورش های گوناگون بود و حفظ اقتدار در حجاز برایش حیاتی محسوب می شد. با آغاز جنگ جهانی اول، وضعیت تغییر کرد. نیروهای عثمانی برای دفاع از حجاز و شام به این خط آهن وابسته بودند؛ اما در همان حال، نیروهای شورشی عرب و متحدان اروپایی شان به اهمیت این خط پی بردند و آن را هدف قرار دادند.
در نتیجه، حملات مکرر به خطوط، پل ها و ایستگاه ها آغاز شد. تخریب های پی درپی، حرکت قطارها را با مشکل روبه رو کرد و بخش هایی از خط از کار افتاد و کمبود امکانات مانع بازسازی کامل شد. پس از پایان جنگ جهانی اول و سقوط امپراتوری عثمانی، قسمت های مختلف خط آهن حجاز زیر نفوذ دولت های جدید و قدرت های استعمارگر قرار گرفت. مرزهای سیاسی تغییر کرد و هر بخش از خط به کشوری جدید تعلق یافت. دولت های تازه تأسیس عربی و قدرت ها از نظر سیاسی انگیزه ای برای احیای کامل این نماد اقتدار عثمانی نداشتند.
از نظر اقتصادی هم، توسعه راه های جاده ای، بنادر و بعدتر خطوط آهن دیگر، اهمیت خط حجاز را کم کرد. به همین دلیل، بسیاری از بخش های آن متروک شد؛ ریل ها و تأسیسات به تدریج فرسوده یا برای استفاده های دیگر برچیده شد. اگرچه راه آهن حجاز مدت زیادی فعال نبود، اما در همان دوره کوتاه، هزینه سفر حجاج را کم و امنیت را زیاد کرد و نشان داد که اگر منابع مسلمانان با هم بسیج شود، می توانند بدون اتکا به سرمایه خارجی، پروژه های عظیم را اجرا کنند.
