◄ روایت ناگفته فرودگاه امام: از کمبود اعتبار تا تصویب تبصره ۳۹ و آغاز بازنگری طرح جامع
در اوایل دهه ۷۰، کمبود اعتبار، اجرای فرودگاه امام خمینی را با رکود مواجه کرد. تصویب تبصره های بودجه ای ۴۱ و ۳۹، زمینه ساز بازنگری طرح جامع و انتخاب مجدد شرکت فرودگاه های پاریس شد. در سال ۱۳۷۴، طرح جامع نهایی تأیید و ایده «طرح و ساخت» هم زمان با پیمانکار داخلی آغاز شد.
احداث فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) به عنوان بزرگترین پروژه هوایی کشور، مسیری پرنوسان را پشت سر گذاشته است. در اوایل دهه ۷۰، کمبود اعتبارات اجرایی بار دیگر پروژه را با رکود مواجه کرد، اما تصویب تبصره های بودجه ای، زمینه ساز بازنگری طرح جامع و انتخاب مشاوران بین المللی شد.
به گزارش تین نیوز، فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) که امروز به عنوان مهم ترین دروازه هوایی کشور شناخته می شود، در طول پنج دهه اخیر فراز و نشیب های بسیاری را تجربه کرده است. علیرضا منظری، کارشناس صنعت هوایی، با استناد به اسناد و خاطرات دوران خدمت خود در سازمان هواپیمایی کشوری، بخش هایی از این مسیر پرفرازونشیب را به رشته تحریر درآورده است.
در سال های ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۲، علی رغم انعقاد قرارداد احداث برج مراقبت، ساختمان فنی، خزش راه ها و توقفگاه هواپیما، عملیات اجرایی مرحله اول طرح به دلیل نبود منابع مالی کافی به شدت محدود شد. در نیمه دوم سال ۱۳۷۲، فعالیت های اجرایی به دلیل کمبود اعتبارات به حالت رکود درآمد.
انتخاب مشاور مادر؛ از نوزده شرکت خارجی تا سه سال مکث
در طول سال های ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۲، سازمان برنامه و بودجه اعلام کرد که مهندسین مشاور ذی صلاح و با تجربه ای برای ایفای نقش «مشاور مادر» در زمینه فرودگاه های بین المللی در ایران وجود ندارد. به همین دلیل، اقدامات قانونی برای انتخاب مشاوران ذی صلاح آغاز شد و مناقصه ای بین المللی میان نوزده شرکت خارجی برگزار گردید.
برخی از کارشناسان، شرکت فرودگاه های پاریس را با قیمت پیشنهادی ۳۰۳ میلیون فرانک فرانسه و ۲۷ میلیارد ریال، گزینه منتخب می دانستند، اما در نهایت مشارکت شرکت مشاوره «ناکو» از کشور هلند و یک شرکت کانادایی تأیید و انتخاب شد. با این حال، به دلیل نیاز به اعتبار ارزی برای بکارگیری مشاور خارجی، این موضوع مسکوت ماند و به نتیجه نرسید.
تبصره های بودجه ای؛ نفس تازه به پروژه
با تصویب تبصره ۴۱ قانون بودجه سال ۱۳۷۱، اجازه دریافت بهای خدمات فرودگاهی و پروازی توسط سازمان هواپیمایی کشوری صادر شد. این تبصره، اختصاص بخشی از درآمدهای فرودگاهی و پروازی سازمان را برای تأمین اعتبار طرح فرودگاه جدید (امام خمینی) فراهم کرد.
این حرکت در تبصره ۴۱ قانون بودجه سال ۱۳۷۲ تداوم یافت و پیش بینی شد که سازمان هواپیمایی کشوری در صورت افزایش درآمد حاصل از خدمات فرودگاهی و پروازی نسبت به ۱۰۰ میلیارد ریال، مجاز به هزینه کرد مازاد برای تکمیل فرودگاه امام خمینی (ره) باشد. هرچند این مصوبه می توانست پایه استواری برای تأمین مالی طرح باشد، اما به دلیل مشکلات اجرایی، تا سال ۱۳۷۳ تحقق عملی نیافت.
در نهایت، تبصره ۳۹ قانون بودجه سال ۱۳۷۳ کل کشور، معادل پنجاه درصد از درآمد خدمات فرودگاهی و پروازی متعلق به سازمان هواپیمایی کشوری را برای اجرای طرح و تجهیزات کنترل ترافیک هوایی اختصاص داد. اگرچه در این سال، مسئولیت اجرای طرح از سازمان هواپیمایی کشوری به وزارت راه و ترابری انتقال داده شد، اما این اعتبار مالی، پروژه را از رکود خارج کرد.
انتخاب مجدد شرکت فرودگاه های پاریس
با کسب اعتبار مالی و به منظور حفظ کیفیت کار و اخذ تأییدیه های مراجع بین المللی، مذاکرات چندجانبه آغاز شد. در نهایت، شرکت فرودگاه های پاریس با مبلغ ۲.۵ میلیون دلار (معادل ۱۲ میلیون و ۳۰۰ هزار فرانک فرانسه) برای بازنگری و تصویب طرح جامع، مطالعات مهندسی مقدماتی پایانه مسافری، نظارت و بازبینی مطالعات تفصیلی توسط مشاوران ایرانی، موافقت کرد و قرارداد منعقد شد. علت اصلی انتخاب این شرکت، سوابق آن در جریان اجرای طرح و آشنایی با دیدگاه ها و نظرات کارفرما در گذشته بود.
طرح جامع نهایی و آغاز «طرح و ساخت» هم زمان
در سال ۱۳۷۳، مطالعه و بازنگری در طرح جامع اولیه فرودگاه آغاز شد و سرانجام در سال ۱۳۷۴، طرح جامع نهایی مورد تأیید قرار گرفت. وزارت راه و ترابری که با مسکوت ماندن اشتغال مشاور مادر خارجی مواجه شده بود، تصمیم گرفت با بهره گیری از دانش مهندسی داخلی، طراحی و برنامه ریزی برای اجرای طرح را انجام دهد.
ایده «طرح و ساخت» هم زمان در سال ۱۳۷۳ مورد تأیید وزیر راه و ترابری قرار گرفت. در آبان همان سال، پیش نویس قرارداد طرح و ساخت با پیمانکار داخلی نهایی شد و معاونت ساخت فرودگاه ها و بنادر وزارت راه و ترابری آن را امضا کرد. برای رفع برخی اشکالات قانونی، در دی ماه ۱۳۷۳ تقاضای تفویض اختیار بر اساس اصل ۱۲۷ قانون اساسی برای تصویب هیئت وزیران ارسال شد و تصویب نامه نهایی در اردیبهشت ماه ۱۳۷۴ واصل گردید.
در پایان می توان گفت، قسمت پنجم از مجموعه «شهر فرودگاهی امام در گذر تاریخ» نشان می دهد که پروژه فرودگاه امام خمینی (ره) در اوایل دهه ۷۰ با چالش های جدی مالی و مدیریتی مواجه بود. تصویب تبصره های بودجه ای ۴۱ و ۳۹، اگرچه با تأخیر، زمینه ساز بازنگری طرح جامع و انتخاب مجدد مشاور بین المللی شد. همچنین، ایده «طرح و ساخت» هم زمان با پیمانکار داخلی، گامی نوین در مدیریت پروژه های بزرگ عمرانی کشور محسوب می شد که در نهایت به تصویب هیئت وزیران رسید و مسیر اجرایی جدیدی را برای این ابرپروژه فراهم کرد.
* این مصاحبه در تیرماه 1397 انجام شده است.
دپارتمان تاریخ شفاهی تین نیوز همچنین آمادگی خود را برای مصاحبه با پیشکسوتان حوزه حمل ونقل هوایی و ثبت روایت های دست اول این صنعت اعلام کرده است.
