◄ از نوآوری نمایشی تا تحول آفرینی در نظام نوآوری راه آهن

اندیشه ورزی در موضوع نوآوری کاری پر اهمیت است و هنگامی که این اندیشه ورزی حول محور نوآوری در راه آهن باشد، نقش بالای حوزه حمل و نقل ریلی در توسعه کشور اهمیت این بحث را دوچندان می کند. دانشگاهیان و نسل جوان بیشترین طیف طرفداران نوآوری را تشکیل می دهند و از انتظار می رود خلاقیت و جسارت آنها در تحول خواهی آینده روشنی را در صنعت ریلی کشور رقم بزنند که خود آنها در شکل دهی آن نقش اصلی را به عهده بگیرند. برای روشن تر شدن طرح این بحث کتابی با عنوان «پایان نوآوری نمایشی» از استیو بلنک با ترجمه ارزشمند جناب آقای کامران باقری را معرفی می کنم. این کتاب اثری است که خواندن آن برای همه علاقمندان به تحول سازمانی خصوصا تحول خواهان در راه آهن مفید خواهد بود. مانند بسیاری از سازمان های بزرگ، در شرکت راه آهن نیز بخش عمده وقت مدیران و کارشناسان صرف عملیات روزمره می شود. این عملیات از مدیریت ناوگان تا حل مشکلات لحظه ای مسافران و قطارها را شامل می شود و این وضعیت البته مختص ما نیست و در بسیاری از صنایع مشابه نیز قابل مشاهده است.

در کنار این فعالیت ها، سازمان ها بخشی را نیز برای نوآوری تعریف می کنند چرا که فناوری های نو پابه پای زندگی و صنعت پیش می روند و ما ناگزیر از پاسخ گویی به آن ها هستیم. سؤال اساسی این است که چه میزان از انرژی، منابع و زمان ما به نوآوری اختصاص می یابد؟ کتاب «پایان نوآوری نمایشی» یک نکته مهم را برای ما روشن می کند؛ مدیران، از یک طرف تحت فشار برای ایجاد تحول هستند، و از سوی دیگر الزامات واقعی نوآوری را نمی شناسند. نتیجه آن است که به سراغ «نوآوری نمایشی» می روند. نوآوری نمایشی یعنی سازمان با صرف منابع، رویدادها، قراردادها یا کارهای پرزرق وبرق، توهم نوآوری ایجاد می کند بی آنکه نتیجه واقعی حاصل شود. این اقدامات مدیران را دچار تصور غلط پیشرفت می کند، فرصت نوآوری نظام مند را می گیرد و منجر به تولید خدمات و محصولاتی می شود که در عمل هیچ کس به آن ها نیازی ندارد.

در شرکت راه آهن تاکنون دو دوره جدی تلاش برای ایجاد نوآوری صورت گرفته که هر دو تجربه آموختنی هستند. دوره نخست در زمان مدیریت دکتر پورسیدآقایی بود. ساختمانی مستقل در خیابان خرمشهر با طراحی مدرن برای این موضوع اختصاص یافت. تیمی جوان و توانمند، عمدتاً از دانشگاه های معتبر، به این مجموعه پیوستند و طرح های منسجمی برای نوآوری تدوین شد. می دانیم که وقوع یک سانحه بزرگ و تغییر مدیریت راه آهن، این جریان را متوقف کرد و دانش و دستاوردهای آن پراکنده و بی متولی ماند.

دوره دوم در ساختمان مرکزی راه آهن و با طراحی فضایی شبیه محیط های نوآورانه اجرا شد. طی سه سال، بیش از پنجاه رویداد تحت عنوان «سه شنبه های ریلی با طعم فناوری» برگزار شد اما با وجود زحمات فراوان، خروجی عملیاتی متناسب با انرژی صرف شده به دست نیامد. این تجربه ها نشان می دهد که نوآوری در راه آهن با رویداد، فضاهای زیبا یا تیم های کوچک و جداافتاده به نتیجه پایدار نمی رسد.

در مسیر جدید، به جای تکرار تجربه های گذشته، تلاش می کنیم نوآوری را از سطح رویداد و نمایش به سطح حل مسئله واقعی برسانیم. محور اصلی این طرح، تمرکز بر مسائل واقعی راه آهن در نواحی مختلف کشور و حل آن ها توسط نخبگان همان مناطق است. مدلی که برای تحقق این منظور طراحی شده چهار ضلع دارد. ضلع اول آن شرکت راه آهن است که ارائه دهنده مسائل و فراهم کننده فضا و زیرساخت به شمار می رود. ضلع دوم معاونت علمی و فناوری راه آهن است که پشتیبان صدور مجوزها و تسهیل گر همکاری محسوب می شود. سومین ضلعف صندوق ها و بانک ها هستند که مدل های مالی و حمایت سرمایه ای را به عهده دارند و نهایتا دانشگاه ها و پارک های علم و فناوری نیز ضلع چهارم این منظومه را تشکیل می دهند که محل شکل گیری تیم های حل مسئله خواهند بود. این همان نظام نوآوری است که بسیاری از کشورهای پیشرو در صنعت ریلی آن را تجربه کرده اند.

نکته مهم و شایان ذکر این است که نوآوری نه با نمایش، بلکه با درک مسئله، مشارکت واقعی و پیگیری نظام مند به نتیجه می رسد و امیدواریم این بار با کمک جوانان، متخصصان و همکاران در جای جای اکوسیستم ریلی کشور، بتوانیم مسیر متفاوت و مؤثرتر را برای تحول صنعت ریلی کشور رقم بزنیم.

مرتضی باقری – سرپرست دفتر توسعه فناوری و مدیریت راهبردی شرکت راه آهن