◄ تاریخچه راه آهن در ایران؛ از نخستین خطوط ریلی تا آغاز ساخت راه آهن سراسری

تاریخ راه آهن ایران بسیار قدیمی تر از احداث راه آهن سراسری در دوره پهلوی اول است. نخستین خطوط ریلی کشور از اواخر دوره قاجار با مشارکت سرمایه گذاران خارجی و داخلی شکل گرفت و پس از چند دهه تلاش، سرانجام قانون احداث راه آهن سراسری در سال ۱۳۰۵ به تصویب رسید؛ پروژه ای که آغازگر توسعه شبکه ریلی ایران شد.

راه آهن یکی از مهم ترین دستاوردهای انقلاب صنعتی به شمار می رود و نقش تعیین کننده ای در تحول حمل ونقل، تجارت و توسعه اقتصادی جهان داشته است. نخستین لوکوموتیو بخار در سال ۱۸۲۵ میلادی وارد چرخه بهره برداری شد و ابتدا تنها برای حمل بار مورد استفاده قرار گرفت، اما با پیشرفت فناوری، مسیر توسعه حمل ونقل ریلی در سراسر جهان هموار شد.

نخستین لوکوموتیوهای جهان چگونه شکل گرفتند؟

به گزارش تین نیوز، اولین قطار مجهز به لوکوموتیو بخار در سال ۱۸۲۵ در مسیر استاکتون–دارلینگتون انگلستان به حرکت درآمد. این خط ریلی به طول حدود ۳۹ کیلومتر نخستین مسیر عمومی جهان بود که قطار بخار در آن تردد کرد.

لوکوموتیوهای اولیه دارای دیگ بخار عمودی بودند و با استفاده از سیستم پیستون و اهرم، نیروی محرکه را به چرخ ها منتقل می کردند. هرچند سرعت این قطارها چندان زیاد نبود، اما زمینه ساز تحول صنعت حمل ونقل ریلی شدند.

گسترش راه آهن در اروپا و آمریکا

پس از موفقیت نخستین خطوط ریلی، کشورهای مختلف به توسعه شبکه راه آهن روی آوردند.

مهم ترین خطوط ریلی اولیه عبارت بودند از:

• ۱۸۳۰؛ راه آهن چارلستون–آگوستا در آمریکای شمالی
• ۱۸۳۲؛ راه آهن سنت اتین–لیون در فرانسه
• ۱۸۳۵؛ خط نورنبرگ–فورت در آلمان
• ۱۸۳۷؛ راه آهن زارسکویه سلو در روسیه
• ۱۸۳۸؛ بخشی از راه آهن فردیناند نوردبان در اتریش

با آغاز قرن بیستم نیز موتورهای دیزلی در سال های ۱۹۱۲ و ۱۹۱۳ وارد صنعت ریلی شدند و به تدریج جایگزین لوکوموتیوهای بخار شدند.

نخستین ایده های ساخت راه آهن در ایران

هم زمان با توسعه خطوط ریلی در اروپا، موضوع احداث راه آهن در ایران نیز مطرح شد. نخستین پیشنهاد ایجاد خط ریلی از قلمرو عثمانی تا خلیج فارس در سال ۱۸۳۱ میلادی توسط انگلیسی ها ارائه شد، اما به دلیل رقابت قدرت های استعماری هرگز اجرایی نشد.

در ادامه نیز کشورهای مختلف برای کسب امتیاز ساخت راه آهن ایران رقابت کردند:

• آلمان در سال ۱۹۰۳ امتیاز احداث خط آنکارا تا خلیج فارس را دریافت کرد.
• انگلیس توسعه خطوط جنوب ایران را دنبال می کرد.
• روسیه تزاری نیز به دنبال ایجاد مسیر ریلی شمال به جنوب بود.

رقابت های سیاسی میان این قدرت ها مانع اجرای بسیاری از طرح های ریلی ایران شد.

نخستین خطوط راه آهن ایران

پیش از شکل گیری راه آهن سراسری، چند خط ریلی محلی در ایران ساخته شد.

راه آهن تهران–حضرت عبدالعظیم

نخستین خط راه آهن عمومی ایران با امتیاز «مسیو بواتال» ساخته شد. این امتیاز بعدها به یک شرکت بلژیکی واگذار شد و خط ریلی تهران–حضرت عبدالعظیم در سال ۱۸۸۸ میلادی افتتاح شد؛ مسیری که بعدها با نام «ماشین دودی» شهرت یافت.

راه آهن محمودآباد–آمل

دومین خط ریلی کشور با سرمایه گذاری حاج محمدحسین امین الضرب احداث شد. این مسیر بندر محمودآباد را به شهر آمل متصل می کرد، اما به دلیل مشکلات اقتصادی و نبود توجیه مالی، فعالیت آن متوقف شد.

خطوط ریلی روسیه و انگلیس

در سال های بعد، روسیه خطوط جلفا–تبریز و صوفیان–شرفخانه را احداث کرد و انگلیسی ها نیز در جریان جنگ جهانی اول، مسیر میرجاوه–زاهدان را برای اتصال به شبکه ریلی هند ساختند.

تصویب قانون احداث راه آهن سراسری ایران

پس از سال ها بحث درباره ضرورت ایجاد شبکه ریلی ملی، سرانجام لایحه احداث راه آهن در ۲۰ دی ماه ۱۳۰۵ منتشر شد. این لایحه در ۱۸ دی ماه ۱۳۰۵ به تصویب مجلس شورای ملی رسید و در ۴ اسفند ۱۳۰۵ قانون احداث راه آهن سراسری بین خورموسی، بندر محمره (خرمشهر) و بندرگز به تصویب رسید.

این قانون نقطه آغاز اجرای یکی از بزرگ ترین پروژه های عمرانی ایران بود؛ پروژه ای که بعدها به ایجاد شبکه راه آهن سراسری کشور و توسعه حمل ونقل ریلی انجامید.​