◄ از "پرسپولیس" تا "مکران"؛ سفر صدساله ایران به سوی استقلال دریایی
از پرسپولیس که نماد وابستگی صنعتی بود تا مکران که بیانگر تلاش برای حضور اقیانوسی است، تحول دریایی ایران نه یک جهش ناگهانی بلکه پروژه ای چنددهه ای و تدریجی بوده است.
قدرت دریایی برای ایران همواره یک انتخاب اختیاری نبوده، بلکه ضرورتی ژئوپلیتیکی محسوب شده است. کشوری با بیش از ۲۷۰۰ کیلومتر خط ساحلی در خلیج فارس، دریای عمان و خزر، بدون توان اعمال حاکمیت دریایی با خلأ امنیتی مواجه می شود. مسیر شکل گیری این قدرت، از خرید نخستین ناو مدرن در قرن نوزدهم تا توسعه شناورهای اقیانوس پیما در دهه های اخیر، روندی تدریجی و چندلایه بوده است.
نقطه آغاز مدرنیزاسیون؛ ناو پرسپولیس در عصر قاجار
به گزارش تین نیوز، در اواخر قرن نوزدهم و در دوره ناصرالدین شاه قاجار، ایران با برتری دریایی بریتانیا در خلیج فارس مواجه بود و ناوگان صنعتی بومی در اختیار نداشت. در همین فضا، ناو پرسپولیس در دهه ۱۸۸۰ میلادی خریداری شد. این کشتی بخاری با بدنه فلزی و تسلیحات مدرن دریایی، نماد ورود ایران به عصر جدید دریانوردی نظامی بود.
با این حال، ساخت در اروپا و بهره گیری اولیه از افسران خارجی نشان می داد که این اقدام بیش از آنکه نشانه استقلال صنعتی باشد، تلاشی برای جبران شکاف فناوری با قدرت های مسلط زمانه بود.
دوره پهلوی؛ مدرن سازی با تکیه بر خارج
در دوره پهلوی، ایران با خرید ناوهای مدرن تری مانند کلاس کلاس الوند از بریتانیا، توان رزمی دریایی خود را افزایش داد. این شناورها قدرت عملیاتی قابل توجهی به نیروی دریایی بخشیدند، اما وابستگی فناورانه همچنان ادامه داشت و زیرساخت طراحی و ساخت بومی شکل نگرفت.
پس از دهه ۱۳۶۰؛ تحریم ها و چرخش به سوی خودکفایی
تحریم های گسترده نظامی پس از دهه ۱۳۶۰ نقطه عطفی در سیاست دفاعی ایران ایجاد کرد. محدودیت در دسترسی به تجهیزات خارجی، توسعه صنایع دفاعی داخلی را به یک ضرورت راهبردی تبدیل کرد و مسیر از «خرید کامل» به «مهندسی معکوس و طراحی بومی» تغییر یافت.
کلاس موج؛ گذار به ساخت شناور رزمی داخلی
ناوهای کلاس موج را می توان نخستین تلاش منسجم برای طراحی و ساخت یک شناور رزمی متوسط در داخل کشور دانست. شناورهایی مانند «دماوند» با تناژ حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ تن، اگرچه در رده فریگت سبک طبقه بندی می شوند، اما در ادبیات رسمی ناوشکن نامیده شده اند.
این مرحله با نصب موشک های ضدکشتی بومی، سامانه های کنترل آتش داخلی و قابلیت مأموریت در آب های آزاد، نشانه عبور نسبی از وابستگی کامل خارجی بود.
مکران؛ تغییر پارادایم از دفاع ساحلی به حضور اقیانوسی
معرفی ناو پشتیبانی مکران در سال ۲۰۲۱، نقطه عطف دیگری در تحول دکترین دریایی ایران محسوب می شود. این شناور که از یک نفتکش تجاری بازطراحی شد، برد عملیاتی ناوگان را به هزاران مایل دریایی افزایش داد و امکان استقرار پهپاد و بالگرد را فراهم کرد.
با ورود مکران، تمرکز صرف بر دفاع ساحلی کاهش یافت و مفهوم «پایگاه شناور» برای مأموریت های دوربرد در اقیانوس هند و فراتر از آن مطرح شد.
بُعد اطلاعاتی؛ ورود به جنگ شبکه محور
رونمایی از ناو اطلاعاتی زاگرس نشان دهنده توجه به جنگ الکترونیک و افزایش آگاهی موقعیتی دریایی است. در محیط های عملیاتی مدرن، برتری اطلاعاتی می تواند جایگزین درگیری مستقیم شود و هزینه های تقابل را کاهش دهد.
مدل دوگانه بازدارندگی دریایی
راهبرد دریایی ایران امروز بر دو پایه استوار است. نیروی دریایی ارتش بر ناوهای بزرگ تر، اسکورت تجاری و حضور در آب های آزاد تمرکز دارد. در مقابل، نیروی دریایی سپاه بر جنگ نامتقارن در خلیج فارس با تاکتیک های تندرو، مین ریزی و موشک های ساحل به دریا تکیه می کند. این ترکیب، لایه های متنوعی از بازدارندگی ایجاد کرده و هزینه هرگونه درگیری احتمالی را افزایش می دهد.
آیا ایران یک قدرت دریایی مستقل است؟
اگر معیار استقلال کامل صنعتی و فناوری پیشرفته دریایی باشد، فاصله با قدرت های بزرگ دریایی همچنان محسوس است. اما اگر معیار، توان طراحی نسبی، تولید داخلی شناورهای رزمی و شکل دهی به دکترین بومی باشد، مسیر طی شده از عصر قاجار تا امروز یک جهش تاریخی قابل توجه را نشان می دهد.
از پرسپولیس که نماد وابستگی صنعتی بود تا مکران که بیانگر تلاش برای حضور اقیانوسی است، تحول دریایی ایران نه یک جهش ناگهانی بلکه پروژه ای چنددهه ای و تدریجی بوده است.
