◄ تاریخچه راه آهن در ایران؛ از نخستین خط ریلی تا جایگاه امروز ایران در جهان

راه آهن ایران تاریخی بیش از ۱۷۰ ساله دارد و برخلاف تصور عمومی، نخستین خطوط ریلی کشور دهه ها پیش از احداث راه آهن سراسری ساخته شده بودند. از مسیر بندر انزلی–رشت و «ماشین دودی» تهران–شهرری تا راه آهن سراسری شمال–جنوب، شبکه ریلی ایران فراز و فرودهای زیادی را پشت سر گذاشته است؛ با این حال طول شبکه ریلی کشور هنوز فاصله قابل توجهی با قدرت های بزرگ ریلی جهان دارد.

راه آهن چیست؟

به گزارش تین نیوز، راه آهن سامانه ای حمل ونقلی است که از دو ریل فولادی موازی با فاصله استاندارد تشکیل می شود و قطارها با استفاده از چرخ های فولادی روی آن حرکت می کنند. این فناوری یکی از مهم ترین دستاوردهای انقلاب صنعتی محسوب می شود و نقش بزرگی در توسعه تجارت، جابه جایی مسافر و شکل گیری اقتصاد مدرن داشته است.

تولد راه آهن در جهان

ریشه های اولیه راه آهن به سال ۱۵۵۶ میلادی بازمی گردد؛ زمانی که مهندسان آلمانی برای حمل زغال سنگ در معادن، ارابه ها را روی دو ردیف الوار چوبی هدایت کردند. این ایده بعدها تکامل یافت و در سال ۱۸۱۴ «جرج استفنسن» انگلیسی نخستین لوکوموتیو عملی را ساخت.

نخستین خط راه آهن عمومی جهان نیز در دهه ۱۸۳۰ میان شهرهای لیورپول و منچستر راه اندازی شد و آغازگر عصر جدید حمل ونقل ریلی بود.

نخستین راه آهن ایران کجا بود؟

بررسی های تاریخی نشان می دهد نخستین خط ریلی ایران در سال ۱۸۴۸ میلادی میان بندر انزلی، پیر بازار و رشت ایجاد شد، هرچند بعدها جمع آوری شد.

اما نخستین راه آهنی که آثار آن هنوز باقی مانده، خط تهران–شهرری (شاه عبدالعظیم) است که در سال ۱۸۸۸ میلادی به طول حدود ۸.۷ کیلومتر ساخته شد و با نام ماشین دودی شهرت یافت.

چرا ساخت راه آهن در ایران متوقف شد؟

پس از احداث این خط، ایران برای سال ها از توسعه شبکه ریلی بازماند. علت اصلی، قراردادهایی بود که دولت قاجار با روسیه تزاری امضا کرد و عملاً ساخت راه آهن را محدود می کرد.

این محدودیت ابتدا در سال ۱۸۹۰ و سپس در سال ۱۸۹۹ برای ده سال دیگر تمدید شد و موجب عقب ماندگی ایران در توسعه حمل ونقل ریلی شد.

راه آهن سراسری ایران؛ بزرگ ترین پروژه دوران رضاشاه

با روی کار آمدن رضاشاه، احداث راه آهن سراسری در دستور کار قرار گرفت. برای تأمین مالی پروژه، قانون انحصار قند، شکر و چای در سال ۱۳۰۴ تصویب شد و بخشی از درآمد آن به ساخت راه آهن اختصاص یافت.

عملیات اجرایی در سال ۱۳۰۶ آغاز شد و سرانجام در سال ۱۳۱۷ خطوط شمال و جنوب کشور به یکدیگر متصل شدند؛ پروژه ای که بندر امام خمینی را به بندر ترکمن پیوند داد و ستون فقرات شبکه ریلی ایران را شکل داد.

مهم ترین خطوط ریلی پیش از انقلاب

• تبریز–جلفا (برقی)
• زاهدان–میرجاوه
• تهران–بندر ترکمن
• تهران–بندر امام خمینی
• اهواز–خرمشهر
• گرمسار–مشهد
• تهران–تبریز
• صوفیان–مرز ترکیه
• قم–زرند–کرمان

طول شبکه ریلی ایران در سال ۱۳۵۷ حدود ۴۵۶۵ کیلومتر بود.

توسعه راه آهن پس از انقلاب

پس از انقلاب اسلامی، پروژه های مهمی در شبکه ریلی کشور اجرا شد؛ از جمله:

• بافق–بندرعباس
• فریمان–سرخس (اتصال به آسیای مرکزی)
• خط دوم تهران–مشهد
• خط دوم تهران–آپرین
• کریدور ریلی شرق کشور

این پروژه ها نقش مهمی در توسعه ترانزیت و اتصال ایران به شبکه ریلی منطقه ایفا کردند.

ایران در مقایسه با قدرت های ریلی جهان

طول شبکه ریلی ایران امروز حدود ۷۶۰۰ کیلومتر برآورد می شود؛ رقمی که در مقایسه با کشورهای بزرگ ریلی جهان هنوز فاصله قابل توجهی دارد.

راه آهن ایران تاریخی طولانی تر از آنچه معمولاً تصور می شود دارد و نخستین خطوط ریلی کشور پیش از راه آهن سراسری ساخته شده بودند. با وجود توسعه قابل توجه شبکه ریلی در دهه های اخیر، ایران همچنان برای رسیدن به جایگاه قدرت های بزرگ ریلی جهان نیازمند سرمایه گذاری گسترده تر در زیرساخت، برقی سازی خطوط، افزایش سرعت قطارها و توسعه کریدورهای بین المللی است.