◄ دیدگاه دکتر محمد مصدق درباره راه آهن سراسری؛ چرا مصدق بر کریدور ریلی شرق به غرب تأکید داشت؟

محمد مصدق در دهه ۱۳۰۰ خورشیدی، برخلاف نگاه رایج آن زمان، توسعه راه آهن ایران را تنها در اتصال به شبکه جهانی حمل ونقل و تبدیل کشور به کریدور ترانزیتی میان اروپا، مدیترانه و اقیانوس هند می دانست. او معتقد بود راه آهنی که به مرزهای ایران محدود بماند، نه توجیه اقتصادی دارد و نه می تواند موتور توسعه تجارت و ترانزیت کشور باشد.

دیدگاه مصدق درباره راه آهن؛ نگاهی فراتر از زمان خود

به گزارش تین نیوز، راه آهن سراسری ایران همواره یکی از مهم ترین پروژه های زیرساختی تاریخ کشور بوده است؛ اما کمتر به این موضوع پرداخته شده که دکتر محمد مصدق، سال ها پیش از افتتاح کامل این شبکه، چه دیدگاهی درباره مسیر توسعه راه آهن و نقش آن در اقتصاد ایران داشت.

بررسی سخنرانی ها و نطق های مصدق در مجلس پنجم و ششم نشان می دهد او نگاهی صرفاً عمرانی به راه آهن نداشت؛ بلکه این زیرساخت را ابزاری برای توسعه تجارت بین المللی، احیای جایگاه تاریخی ایران در جاده ابریشم و تبدیل کشور به کریدور ترانزیتی منطقه می دانست.

راه آهن در ایران پیش از دوره رضاشاه

برخلاف تصور رایج که سابقه راه آهن در ایران به پیش از دوره پهلوی اول بازمی گردد. خطوطی مانند راه آهن رشت–بندر انزلی، تهران–شاه عبدالعظیم، جلفا–تبریز، بوشهر–برازجان و میرجاوه–زاهدان سال ها پیش از آغاز پروژه راه آهن سراسری احداث شده بودند.

این تجربه ها نشان می دهد ایده توسعه حمل ونقل ریلی در ایران سابقه ای طولانی داشت، اما نبود امنیت، محدودیت منابع مالی و شرایط سیاسی مانع شکل گیری یک شبکه یکپارچه شده بود.

مصدق؛ طرفدار راه آهن بین المللی

مهم ترین محور دیدگاه مصدق، اتصال راه آهن ایران به شبکه ریلی جهان بود. او معتقد بود ایران باید به حلقه اصلی مسیر ریلی اروپا–هند تبدیل شود و از موقعیت جغرافیایی خود برای جذب بار ترانزیتی استفاده کند؛ همان نقشی که قرن ها در مسیر تاریخی جاده ابریشم ایفا کرده بود.

از نگاه مصدق، تنها در این صورت سرمایه گذاری در راه آهن می توانست بازده اقتصادی داشته باشد و درآمد پایدار برای کشور ایجاد کند.

انتقاد از راه آهن محدود به داخل کشور

یکی از مهم ترین بخش های دیدگاه مصدق، مخالفت با احداث خطوطی بود که صرفاً در داخل مرزهای ایران باقی بمانند. او تصریح می کرد راه آهنی که به شبکه جهانی متصل نشود:

• تجارت خارجی را توسعه نمی دهد.
• درآمد ترانزیتی ایجاد نمی کند.
• هزینه های ساخت و نگهداری خود را جبران نخواهد کرد.
• نقش مؤثری در توسعه اقتصادی کشور نخواهد داشت.

به اعتقاد او، ترانزیت بین المللی باید ستون اصلی اقتصاد راه آهن ایران باشد.

احیای جایگاه تاریخی ایران در جاده ابریشم

مصدق بارها بر موقعیت ژئوپلیتیکی ایران تأکید کرده و معتقد بود کشور باید بار دیگر نقش تاریخی خود را در اتصال شرق و غرب جهان احیا کند.

او اعتقاد داشت قرار گرفتن ایران میان اروپا، آسیای میانه، شبه قاره هند و خاورمیانه یک مزیت استراتژیک است که تنها از طریق توسعه کریدورهای حمل ونقل قابل بهره برداری خواهد بود.

چابهار؛ بندر راهبردی در نگاه مصدق

یکی از نکات قابل توجه دیدگاه های مصدق، توجه ویژه به بندر چابهار بود. او نزدیک به یک قرن پیش، چابهار را بهترین بندر طبیعی ایران در دریای آزاد معرفی می کرد و معتقد بود مسیر اصلی راه آهن باید این بندر را به اروپا متصل کند.

در طرح پیشنهادی او، مسیر ریلی از چابهار، کرمان، یزد، اصفهان، کرمانشاه، موصل و اسکندرون عبور کرده و در نهایت به شبکه ریلی اروپا متصل می شد.

این نگاه، شباهت قابل توجهی با بسیاری از طرح های امروزی توسعه کریدورهای ترانزیتی ایران دارد.

توسعه همزمان راه آهن و جاده

مصدق توسعه حمل ونقل را صرفاً به راه آهن محدود نمی کرد. او معتقد بود ایران همزمان باید شبکه راه های شوسه را نیز توسعه دهد تا کالاهای تخلیه شده در ایستگاه های ریلی بتوانند با سرعت به سراسر کشور منتقل شوند.

به باور او، ترکیب راه آهن و جاده، شبکه حمل ونقل کارآمدتری نسبت به توسعه صرف خطوط ریلی ایجاد می کند.

پیشنهاد مشارکت سرمایه گذاران خارجی

از دیگر نکات قابل توجه دیدگاه های مصدق، ارائه مدل های مختلف تأمین مالی پروژه بود. او پیشنهاد می کرد ساخت کریدور ریلی با مشارکت دولت ایران و سرمایه گذاران خارجی انجام شود تا:

• پروژه سریع تر تکمیل شود.
• هزینه ساخت کاهش یابد.
• بهره برداری اقتصادی از مسیر زودتر آغاز شود.
• سرمایه گذاران خارجی نیز در توسعه تجارت این مسیر نقش ایفا کنند.

نگاه ژئوپلیتیکی به حمل ونقل ریلی

مصدق راه آهن را صرفاً یک پروژه عمرانی نمی دانست؛ بلکه آن را ابزاری برای افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی ایران در منطقه معرفی می کرد.

از نگاه او، اتصال ایران به شبکه حمل ونقل بین المللی می توانست:

• جایگاه ژئوپلیتیکی کشور را ارتقا دهد.
• تجارت خارجی را افزایش دهد.
• هزینه حمل کالا را کاهش دهد.
• ایران را از انزوای اقتصادی خارج کند.
• زمینه توسعه پایدار مناطق کمتر برخوردار، به ویژه جنوب شرق کشور، را فراهم سازد.

به گزارش تین نیوز، مرور دیدگاه های دکتر محمد مصدق نشان می دهد او نزدیک به یک قرن پیش، مفاهیمی را مطرح کرده بود که امروز در قالب توسعه کریدورهای بین المللی، ترانزیت ریلی، لجستیک و اقتصاد حمل ونقل شناخته می شوند.

تأکید بر اتصال راه آهن ایران به شبکه جهانی، توسعه بندر چابهار، جذب بار ترانزیتی و مشارکت سرمایه گذاران خارجی، از مهم ترین محورهای این نگاه راهبردی بود؛ دیدگاهی که همچنان در بسیاری از برنامه های توسعه حمل ونقل کشور قابل تأمل است.