◄ ایستگاه راه آهن میرجاوه؛ قدیمی ترین دروازه ریلی ایران به شبه قاره هند

ایستگاه راه آهن میرجاوه تنها یک ایستگاه مرزی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ شکل گیری حمل ونقل ریلی ایران، توسعه جنوب شرق کشور و ارتباط ایران با شبه قاره هند را روایت می کند. معماری خاص، پیشینه تاریخی، نقش بین المللی و ظرفیت های گردشگری این مجموعه، آن را به یکی از ارزشمندترین ایستگاه های تاریخی شبکه راه آهن ایران تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که با حفاظت و معرفی مناسب می تواند به یکی از جاذبه های مهم گردشگری ریلی کشور تبدیل شود.

میرجاوه؛ دروازه شرقی ایران

به گزارش تین نیوز، شهر میرجاوه، مرکز شهرستان میرجاوه در استان سیستان و بلوچستان، در فاصله ۷۵ کیلومتری جنوب شرق زاهدان واقع شده است. این شهر به دلیل قرار گرفتن در مرز ایران و پاکستان، یکی از مهم ترین گذرگاه های رسمی کشور به شمار می رود و سالانه حجم قابل توجهی از ترددهای مسافری و تجاری از طریق آن انجام می شود.

میرجاوه همچنین میزبان یکی از قدیمی ترین گمرک های ایران با بیش از یک قرن سابقه است و جاذبه هایی مانند گورستان هفتاد ملا، غار لادیز و باغات تمین نیز بر اهمیت تاریخی و گردشگری این منطقه افزوده اند.

ایستگاه راه آهن میرجاوه؛ نخستین اتصال ریلی ایران به شرق

ایستگاه راه آهن میرجاوه در مسیر راه آهن زاهدان–کویته قرار دارد؛ مسیری که ایران را از طریق پاکستان به شبه قاره هند متصل می کند.

این خط ریلی در سال ۱۹۲۱ میلادی احداث شد و تا دهه ها به صورت مستقل از شبکه ریلی ایران فعالیت می کرد. سرانجام با تکمیل خط ریلی بم–زاهدان، این مسیر به شبکه سراسری راه آهن جمهوری اسلامی ایران متصل شد.

از آنجا که عرض خط ریلی ایران (استاندارد) با پاکستان (۱۶۷۶ میلی متر) متفاوت است، در ایستگاه زاهدان تجهیزات ویژه تعویض بوژی و مرکز تخلیه و بارگیری کالا ایجاد شده تا امکان تبادل بار و مسافر میان دو کشور فراهم شود.

تاریخچه ساخت ایستگاه راه آهن میرجاوه

ریشه شکل گیری ایستگاه راه آهن میرجاوه به اواخر دوره قاجار بازمی گردد؛ زمانی که دولت بریتانیا برای تحقق اهداف نظامی و سیاسی خود، احداث خط آهن از کویته تا دزدآب (زاهدان امروزی) را در دستور کار قرار داد.

در سال های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹ میلادی، این مسیر ریلی تا مرز ایران و سپس زاهدان امتداد یافت و به دنبال آن، دو مرکز مهم جمعیتی یعنی زاهدان و میرجاوه شکل گرفتند.

به دلیل اهمیت مرزی منطقه، احداث یک ایستگاه راه آهن در نزدیکی مرز ضروری بود و ساختمان اصلی ایستگاه با استفاده از مصالح بومی شامل خشت، گل، کاهگل، الوار چوبی و قطعات ریل ساخته شد.

معماری متناسب با اقلیم کویری

ساختمان تاریخی ایستگاه راه آهن میرجاوه با حدود ۲۳۰ مترمربع زیربنا، شامل شش فضای اداری و پنج بخش خدماتی بود و در کنار آن نیز چهار ساختمان جانبی احداث شد.

معماران این مجموعه با در نظر گرفتن شرایط آب وهوایی منطقه، تدابیر ویژه ای برای مقابله با گرمای شدید اندیشیدند. از جمله این ویژگی ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• احداث رواقی عمیق در ضلع جنوبی برای ایجاد سایه
• استفاده از سقف های شیب دار پوشیده از کاهگل
• طراحی مناسب جریان هوا میان فضاهای داخلی
• ترکیب معماری ایرانی و اروپایی در ساختمان های مجموعه

شکل گیری شهر میرجاوه با توسعه راه آهن

اگرچه منطقه میرجاوه سابقه سکونت بسیار کهنی دارد و آثار به دست آمده از حاشیه رودخانه لادیز، حضور انسان در دوران پارینه سنگی را نشان می دهد، اما رونق امروزی این شهر تا حد زیادی مرهون احداث ایستگاه راه آهن است.

پس از راه اندازی خط آهن، مراکز تجاری، گمرکی و اداری در اطراف ایستگاه شکل گرفت و به مرور جمعیت منطقه افزایش یافت. در ادامه نیز ساختمان های مهمی مانند گمرک، اداره پست، شهربانی و سایر مراکز خدماتی در اطراف ایستگاه احداث شدند.

یکی از بخش های جالب تاریخ ایستگاه میرجاوه، سیستم انتقال آب آن است. در سال های نخست فعالیت ایستگاه، انگلیسی ها با ایجاد مخزن ذخیره آب در جنوب منطقه و انتقال آب رودخانه لادیز، آب شرب مورد نیاز ساکنان را از طریق لوله های سفالی بزرگ تأمین کردند.

این لوله های سفالی علاوه بر انتقال آب، باعث خنک ماندن آب در طول مسیر می شدند و تا دهه ۱۳۷۰ نیز بخش هایی از آنها در منطقه وجود داشت.

دلیل نام گذاری میرجاوه

براساس روایت های تاریخی، نام میرجاوه به دوران افشاریه بازمی گردد. گفته می شود «میر بولان ریگی» از فرماندهان نادرشاه افشار، پس از ایفای نقش در لشکرکشی به هند، مالک منطقه سرحد بلوچستان شد و محل زندگی او به «میرجاه» یا محل زندگی میر شهرت یافت؛ نامی که به مرور زمان به «میرجاوه» تغییر پیدا کرد.

جایگاه ایستگاه در شبکه راه آهن ایران

ایستگاه راه آهن میرجاوه یکی از مهم ترین ایستگاه های مسیر ریلی جنوب شرق کشور محسوب می شود. این مسیر که فعالیت آن از سال ۱۳۴۸ آغاز شد، شامل ایستگاه هایی همچون رودشور، مزارآب، نمکزار، کلات، رودماهی، شورو، دومک، کنجانک، جیگولی، زاهدان قدیم، پدکی، کچه رود، چهارصوله، خان محمدچاه، بوک، میرجاوه و میل ۷۲ است.

میرجاوه به عنوان یک ایستگاه مرزی درجه یک، امکانات مناسبی برای حمل ونقل ریلی بین المللی در اختیار دارد و همچنان یکی از مهم ترین مبادی ارتباط ریلی ایران با پاکستان به شمار می رود.

کارشناسان میراث فرهنگی و راه آهن معتقدند ایستگاه تاریخی میرجاوه، با توجه به قدمت و جایگاه ویژه خود در تاریخ حمل ونقل ایران، ظرفیت تبدیل شدن به موزه راه آهن را دارد.

به گفته مسئولان میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان، این مجموعه می تواند با نمایش ادوات، واگن ها و تجهیزات قدیمی، به یکی از مقاصد گردشگری صنعتی کشور تبدیل شود؛ طرحی که تاکنون در حد پیشنهاد باقی مانده است.