| کد خبر ۸۶۶۸۷
کپی شد
روایتی از گاراژداری و مسافرت با اتوبوس در دهه ۴۰ شمسی

◄ بخش اول: حسین در گاراژ

◄ بخش اول: حسین در گاراژ
|

تین نیوز | خاطره نویسی از فعالیت های ارزشمندی است که متاسفانه در کشور ما رونق بسیار کمی دارد. نوشتن خاطرات روزمره په در حوزه عمومی و یا در حوزه تخصصی از اقدامات ارزشمندی است که باعث ثبت و ضبط و بجا ماندن سوابق رویدادها و رخدادهای کشور شده و برای استفاده دیگران و نسل‌های آینده ارزش ویژه ای دارد. شاید اغلب افراد و حتی نویسنده خاطرات به ارزش خاطره نویسی چندان توجهی نداشته باشد اما در واقع نوشتن خاطرات و ثبت رویدادها و چگونگی انجام و پیشرفت کارها، ارزش ویژه ای دارند و چه بسا که برخی موارد از اتفاقات نادر باشد که به راحتی قابل بازنویسی و ثبت و استفاده دیگران نباشد.
آقای دکتر حسین پاپلی یزدی از اساتیدی است که به نگارش خاطرات خود در دهه 40 خورشیدی دست یازیده و با ادبیاتی سلسیس و روان این خاطرات را به قلم آورده و در کتاب "شازده حمام" به زیور طبع آراسته است. وی خاطرات جالبی از دوران نوجوانی خود در حوزه حمل و نقل و فعالیت هایش در این دوران دارد که ارزش خواندن دارد. یادی از روزگارانی نه چندان دور که برخی از گوشه هایش برای همه ما آشناست. آن بخش از خاطرات ایشان را که مرتبط با حمل و نقل است، در چند قسمت تنظیم و تقدیم خوانندگان تین نیوز می کنیم.

بخش اول: حسین در گاراژ
هر كس به كاروانسرا، ترمینال یا گاراژ می‌رود می‌خواهد از آنجا به جای دیگری برود، مثل این كه همه به دنیا می‌آیند كه به جایی دیگر بروند. آنجا كجاست؟ راستش فقط خدا می داند و بس، ولی بالاخره آدم و عالم در حركت و تحول است.
كاروانسرا، گاراژ، ترمینال و پایانه محل گذر عمر و زمان است. سمبل ناپایداری دنیا و مردم آن است، جایی كه به آن می‌روی تا در آن نمانی، جایی كه به آن جا می­‌آیی تا به جای دیگر بروی.

از تابستان كلاس پنجم ابتدایی تا دیپلم، یعنی از سال 1339 تا 1346 در گاراژ مسافربری و باربری كار كردم. (تا سال سوم دوره لیسانس هم با گاراژ بی ارتباط نبودم.) در این سال‌­ها هر روز به گاراژ می‌­رفتم. مدیر و صاحب گاراژ پسر عموم بود. همان كه مادرم مرا به او سپرد. در سال های كودكی من، از تلویزیون، شهربازی و كتاب كودكان ‌خبری نبود. حتی اگر این وسایل هم بود ما توان خرید و یا استفاده از آن را نداشتیم، پس نمی‌­شد كه در خانه پای بند باشم. تازه خانه ما کوجك هم بود. ما در یك اتاق اجاره­ای ساكن بودیم پس یا باید در كوچه ولو می‌­شدم و با بچه­‌ها بازی می­‌كردم، بازهم هم اشكنك دارد یا باید به معازه مردم غریبه می­رفتم كه نتیجه آن را در جلد اول گفتم. مفت مفت پاكت پاكت تریاك این طرف و آن طرف می­‌بردم. یا باید به دست قوم و خویش سپرده می‌­شدم كه هر چند هم از من بیگاری می­‌كشید حداقل به كار خلاف وادارم نمی­‌كرد.

مسافرت سه ماهه­‌ای كه از یزد به تهران و از تهران به مشهد داشتم در سال 1339 درس­هایی را برایم به همراه داشت.
فهمیدم ایران خیلی بزرگ است همه جای ایران مثل شهر یزد و بیابان­های اطراف آن خشك و خالی از درخت نیست. ایران علاوه بر كویر و شن زار و كوه­های خشك، جنگل و دریا هم دارد. برای بچه ای 11 – 10 ساله فهم و لمس این مطالب جالب است. از یزد تا كاشان و گردنه حسن آباد بین قم- تهران همه جا جاده شوسه و خاكی بود، اصلاً هیچ كجا جاده آسفالت نبود. وقتی اتوبوس­ها و كامیون­ها در جاده­های شوسه كویری حركت می­كردند ابری از گرد و غبار در پشت سر خود جای می­گذاشتند. وقتی اتوبوس جایی توقف می­كرد و مسافرها پیاده می­شدند مثل این بودكه، آن­ها از داخلی آسیاب بیرون آمده باشند. سرو كله همه با خاك، سفید شده­بود. تا آنجا كه به یاد دارم جاده گرگان تا مشهد همه­اش خاكی بود جاده تهران تا گرگان را یادم نیست­.

در حقیقت تا سال 1346 همه جاده‌­هایی كه به یزد ختم می­‌شدند، خاكی بودند. راستش چون همه جا جاده‌­ها خاكی بودند در عالم بچگی نمی‌­فهمیدم كه جاده می تواند آسفالت باشد. و وقتی ماشین از قم به تهران روی جاده آسفالت حركت می­‌كرد برایم خیلی جالب بود. من صندلی نداشتم و روی موتور ماشین نشسته بودم. ماشین كمتر تكان می­‌خورد و من كمتر خسته می­‌شدم، كمتر هم خاك وارد ماشین می­‌شد. در همان  عالم بچگی فهمیدم كه این جاده بهتر از جاده خاكی است، وقتی چیزی را ندیدی و نشنیدی و نخواندی مسلماً راجع به آن هم چیزی نمی­‌دانی و درك نمی كنی.
ظرفیت اكثر اتوبوس­‌ها 24 نفر بود بیشتر اتوبوس‌­ها از مدل دوچ و جمس و انترناش دماغ جلو بودند. اتاق اتوبوس‌­ها را در ایران می ساختند. در همین گاراژ اطمینان یزد، مرحوم استاد حسین نجار اتاق ساز بود كه اتاق اتوبوس می‌­ساخت ولی بیشتر اتاق سازها در قم بودند وقتی اتوبوس وارد ایران شد اتاق سازی برای آن هم شروع شد. البته اتاق سازی به صورت یك صنعتی دستی نه یك صنعت كارخانه‌­ای انجام می­‌شد.

اتوبوس­‌ها برای مسافرت وسیله راحتی نبودند. جاده خاكی، اتوبوس قدیمی و كهنه با فنرهای سفت و سخت مسافرها را داغون می­‌كرد. كمتر اتوبوسی بودكه از مشهد به یزد بیاید و شاه فنرش نشكسته باشد. فنر كه هیچ كمتر ماشینی از مشهد به یزد می­‌رسد كه دو سه نفر مسافر، سروكله شان نشكسته باشد. در هر گاراژی یك مغازه آهنگری یا فنرسازی بود. داخل گاراژ اطمینان یزد هم مغازه برادران استاد شعبان و استاد غلام حسین آهنگر(عملاً فنرسازی) بود.
با آن اتوبوس­‌ها و وضع جاده‌­ها، ‌مسافرت از یزد به مشهد حداقل 60 ساعت طول می­‌کشید. مسیری كه این روزها با كنترل پلیس راه، 12 ساعته طی می­‌شود. وقتی اتوبوس و جاده با آن وضعی كه گفتم باشد همه می­‌خواهند صندلی اول اتوبوس بنشینند. صندلی اول نشستن نه تنها راحت­تر بود بلكه جایگاه اجتماعی مسافر را هم بالا می‌­برد. یعنی آنقدر مهم هستی كه صندلی اول ماشین را به تو داده­‌اند. در آن سال‌­ها، ‌هر مسافری كه برای خرید بلیت به گاراژ می­‌آمد بلیت صندلی اول را می­‌خواست. اگر صندلی اول یا دوم را به آن­ها نمی دادند از آن گاراژ بلیت نمی­‌گرفت و به گاراژ دیگر می­‌رفت.

در آن سال‌­ها شاگردهای گاراژ به همه مسافرها بلیت صندلی اول و یا دوم اتوبوس را می­‌فروختند. موقع سوار شدن به اتوبوس همه مسافرها بلیت صندلی اول و دوم در دست داشتند و از همین جا ماجرا آغاز می­‌شد. برای یك اتوبوس كه ظرفیتش 24 نفر بود گاهی تا 40 نفر مسافر بلیت صندلی اول و دوم داشتند. هر مسافر حداقل 8-7 نفر بدرقه كننده داشت، یعنی 40 نفر مسافر مشهد با بدرقه كنندگان 300 نفری می­‌شدند(درست مثل مسافرهای فعلی مكه معظمه كه فرودگاه را شلوغ می­‌كنند فقط هواپیمایی اجازه نمی­‌دهد كه بدرقه كنندگان تا پای هواپیما بروند وگرنه معلوم نبود چه می­‌شد.) علاوه بر این هر مسافر بار و بندیل، ‌بقچه و رختخواب و پتو و كیسه نان خشك، ‌دبه ماست چكیده، كیسه كشك، كوزه آب و ... هم همراه داشت. آن موقع هنوز ساك و چمدان مورد استفاده چندانی نداشت. مسافرها وسایلشان را در بقچه می‌بستند و یا در كیسه می­‌كردند. با این وضع صحن گاراژ صحرای محشر می­‌شد. همه مسافرها می­‌دانستد كه بلیت آنها برای صندلی اول و دوم است ولی جای آن ها ممكن است صندلی اول و دوم نباشد. البته در آن سال­‌ها برای مشهد كمتر كسی بلیت یك نفره می­‌گرفت، بیشتر مواقع مسافرها خانوادگی و یا دسته جمعی بودند. گاه مسافرهای یك ماشین همه اهل یك روستا و محله بودند، ‌یعنی اتوبوس را دربست كرایه می­‌كردند سوار كردن مسافر دربستی راحت­تر بود. چون خود مسافرها برای نشستن روی صندلی­‌های جلو و عقب با هم كنار می­‌آمدند. ولی گاهی آن­ها هم بر سر صندلی با هم دعوا می­‌كردند. بارها عده­ای سر این موضوع با هم قهر می­كردند و راهی خانه می­شدند و عده­ای وساطت و میانجیگری می­‌کردند و آن­ها را برمی­‌گرداندند. قرار و مدار می­‌گذاشتند كه مثلاً تا طبس عده­ای صندلی اول بنشینند و از طبس به بعد عده‌ای دیگر. بالاخره سر نشستن  روی صندلی اول و دوم ماشین ماجراها بود.

معمولاً ساعت حركت اتوبوس یزد به مشهد دو بعدازظهر بود اما مگر همه مسافرها سر ساعت می­‌آمدند؟‌ دیرآمدن خودش نوعی پرستیژ اجتماعی بود، بالاخره وقتی همه مسافرها می­‌آمدند تازه ماجرای هر روزه گاراژ شروع می‌­شد. البته در دهه 1340 مسافر مشهد زیاد نبود كه هر روز ماشین از یزد حركت كند. به مرور كه مسافر زیاد شد حركت اتوبوس به صورت روزانه از یزد به مشهد ممكن شد. راستش مردم فقیر بودند آنقدر فقیر كه بسیاری نمی­‌توانستند حتی در عمرشان یك بار هم به مشهد یا به حج فقرا بروند. مشهد رفتن خیلی مهم بود كسانی كه مشهد رفته بودند جلوی اسمشان پیشوند مشهدی می­‌آمد. مثل مشهدی حسن.

در گاراژ آقا سید حسین داستانی مردآبادی معروف به آقا سبیل، مردی قوی هیكل و ساده دل یا آقا اكبر تاج مردی نسبتاً قوی ولی دائم عصبانی، آقای سید محمود مصباح مردی قوی ولی گاه آنچنان عصبانی كه كار به دعوا و مرافعه می‌كشید، باید مسافرها را سوار می­‌كردند، بیشتر مواقع سر مسافر سوار كردن محشر كبری بر پا می­‌شد. سوار كردن مسافرهای یك اتوبوس گاهی از ساعت 2 بعدازظهر تا 9 شب طول می­‌كشید. یعنی 7 ساعت زمان برای سوار كردن 40-30 نفر مسافر صرف می­‌شد آن هم به اتوبوسی كه 24 نفر ظرفیت بیشتر نداشت.
اول چند تا عدل حنا وسط صندلی­‌های ماشین می­‌گذاشتند و لحاف­‌ها را روی آن می­‌گذاشتند. آدم­‌های اضافی بی صندلی باید روی لحاف­‌های وسط ماشین می­‌نشستند.

قبل از اینكه كارگران گاراژ بخواهند مسافرها را سوار كنند،‌ در داخل دفتر گاراژ لیست واقعی هر مسافر یا هر گروه مسافر كه باید روی صندلی مشخصی بنشیند تهیه می­‌شد، در این موقع گاراژدارها مثل یك جامعه ­شناس عمل می‌كردند. آقای محمد علی وطنخواه یا عباس تاج با شناختی كه از همه مسافرها داشتند با كمك همكارانشان لیست را تنظیم می­‌كردند و مسافرها را دسته­‌بندی و طبقه­‌بندی می­‌كردند. فلان گروه از خانواده ثروتمند و ذی نفوذ هستند، فلان عده از فلان محله و مردمی شلوغ هستند و بدرقه‌­ای هم زیاد دارند،‌ فلان كس را فلانی سفارش كرده است، فلان عده از روستای فلان هستند، بالاخره بر مبنای جایگاه اجتماعی و جایگاه قدرت افراد جای مسافرها در اتوبوس مشخص می‌­شد. گاهی یك گروه مسافر را دو دسته می­‌كردند. مثلاً یك گروه هشت نفره به دو گروه چهار نفره تقسیم می­‌شد. باید چهار نفر صندلی­‌های جلو و 4 نفر صندلی­‌های عقب می­‌نشستند، خودشان باید بین راه صندلی­‌ها را عوض می­‌كردند. ضعیف­‌ها، بی­‌چیزها و فقیرها جایشان وسط ماشین بود. تازه وسط ماشین هم درجه بندی بود. وسط جلو، وسط عقب، یكی دو تا مسافر هم بغل دست راننده و كمك راننده و توی ركاب سوار می‌­شدند.
سر سوار شدن به ماشین دعوا و كتك كاری می­شد یا حتی پول رد و بدل می­شد. عده‌­ای می­‌گفتند: ما از فلان طایقه هستیم باید جلو بنشینیم، ‌عده‌­ای می­گفتند: ما از فلان محله شهر هستیم هیچكس نمی­‌تواند به ما زور بگوید؛ ما باید جلو بنشینیم. عده‌­ای چند تومانی كف دست كارگر گاراژ می­‌گذاشتند تا جلو بنشینند. دعا و نفرین می­‌كردند. دست‌های بریده حضرت عباس(س) را شفیع می­‌گرفتند. عده‌­ای خود را می‌­زدند و عده‌­ای دیگران را می­‌زدند تا بالاخره همه سوار اتوبوس می­‌شدند.

بارها دیدم مسافری را كه می­‌خواستند عقب ماشین سوار كنند او به یكی از بدرقه كنندگانش می­‌گفت: زود دوچرخه‌­ات را سوار شو برو توی محله بگو چند تا آدم به دم گاراژ بیایند. گاراژدارها می­‌خواهند ما را عقب ماشین سوار كنند. این كار كسر شأن مردم محله ماست. یك مرتبه می­دیدی 15-10 تا آدم با حالت حمله توی دفتر گاراژ می‌­ریختند كه چرا فلان كس را می­‌خواهید عقب ماشین سوار كنید. آقای محمدعلی  وطنخواه و مرحوم عباس تاج باید با سیاست، حرف و نصیحت آنها را آرام می­‌كردند. گاهی سیدی را پیدا می‌­كردند یك تومانی كف دستش می‌گذاشتند و او بین دعوائی­‌ها میانجی­گری می­‌كرد. گاهی برای عده­‌ای موعظه می­‌كردند كه راه ریگ، راه امام رضا (ع) است، هر كس در این راه بیشتر سختی بكشد زیارتش بیشتر قبول است و بیشتر ثواب می­‌كند. پیرزن­ها و پیرمردها داوطلب می­‌شدند كه بدترین جای ماشین بنشینند تا بیشتر ثواب كنند. گاهی به عده‌­ای از مسافرها یكی دو تومانی تخفیف می­‌دادند تا راضی شوند عقب ماشین یا وسط ماشین بنشینند. گاهی از جلویی­‌ها قول می­‌گرفتند كه از طبس به بعد عقب ماشین بروند تا عقبی­‌ها جلو بنشینند. گاهی هم چند نفری را می­‌بردند توی انبار گاراژ تهدید می­‌كردند، كتك می­‌زدند تا سوار ماشین شوند.
بالاخره همه از مسافر گرفته تا كارمند گاراژ و بدرقه‌­كنندگان، ‌خسته می‌­شدند. گاهی هم یكی دو تا كله می­‌شكست، نفرین و ناله بلند می‌شد تا ماشین از گاراژ بیرون می­‌رفت. البته مسافرهایی كه به مشهد می­‌رفتند سر سوارشدن بیشتر از سایر مسافرها مشكل داشتند. ماشین­‌هایی كه به تهران می­رفتند كمتر مشكل مسافر سوار كردن داشتند. چون راه مشهد خراب تر از راه تهران بود و مسافرین تهران بیشتر تك یا چند نفره بودند و بدرقه كننده هم نداشتند، یا اگر بدرقه کننده‌­ای داشتند تعدادشان كم بود.

بدرقه كننده­‌ها خود مشكلی جدا برای گاراژ و مسافر بودند. گاهی مسافری خودش قبول می­‌كرد كه صندلی عقب ماشین بنشیند درست وقتی می­‌خواست حركت كند بدرقه كننده‌­ها می­‌گفتند: حسن آقا شما صندلی پنجم نشسته‌­اید كسر شأن شماست، كسر شأن طایقه و محله شماست. بیایید پایین ما كار شما را درست می­‌كنیم شما باید صندلی اول بنشینید! قباحت دارد آدمی با شخصیت شما صندلی پنجم ماشین بنشیند!
صندلی ماشین جایگاه اجتماعی، اقتصادی و قدرت فرد، طایقه، محله و روستا را تعیین می­‌كرد. محل نشستن بیانگر حیثیت افراد بود. هر كس می­‌خواست از جایگاه  اجتماعی و حیثیتی خود دفاع كند گذر از سنت به مدرنیته كار ساده­ای نبود. متأسفانه در بسیاری از موارد در مملكت ما به سادگی نمی­‌توان ارزش­‌ها و باورهای اشتباه مورد قبول مردم را درگرگون كرد. برای عبور از این دالان تحول تاریخی ارزش­‌ها، مردم متوسل به تقلب، زورگویی، پول و پارتی می­‌شدند، می‌شوند و خواهند شد.

گذر از خر و شتر سواری به فرهنگ ماشین سواری و رعایت نوبت، كار ساده‌­ای نبود. فقط مسأله راحتی و خرابی جاده­‌ها نبود. مسأله عزت نفس و غرور و شخصیت و جایگاه طبقات اجتماعی آدم­‌ها مطرح بود. در تابستان­‌ها گاراژ پر از گدا، سید چاووشی خوان و اسفند دودكن می‌شد. عده‌­ای بادبزن می‌­فروختند و هر كس باید سهمی از درآمدش را به دالاندار می­‌داد وگرنه از گاراژ اخراج می­‌شد.
در سوار كردن مسافر اتفاق‌های خنده‌­داری هم می­‌افتاد. گاه مردمی می­‌خواستند با اتوبوس مسافرت كنند، ‌ولی تا آن زمان هرگز سوار اتوبوس یا وسیله نقلیه‌­ای كه صندلی داشته باشد نشده بودند. آن­ها اصلاً هرگز روی صندلی ننشسته بودند. بارها می­‌شد یكی دونفر كه اول سوار اتوبوس می‌­شدند برعكس روی صندلی اتوبوس می‌­نشستند. یعنی چهار زانو می­‌زدند و صورت خود را به طرف پشتی صندلی می­‌كردند و آرام می­‌نشستند باید به آن­ها یاد می­‌دادند كه برگردند و پاهای خود را آویزان كنند و به پشتی صندلی تكیه دهند. آیا مردمی كه پادشاهانشان(كورش و داریوش) 2500 سال قبل روی صندلی می‌­نشستند، بعد از قرن­ها روی صندلی نشستن را بلد نبودند؟‌

یك روز در انبار گاراژ چند تا چوب دستی كوتاه حدود 50 سانتی متری دیدم كه سر آن ها به اندازه چند میلی متر سوزن داشت. از عمو منصور وطنخواه پرسیدم اینها چیست و به چه كار می‌­آید؟ گفت ماشین­های قدیمی كمك كار سیمی بودند و صندلی نداشتند. مسافرها باید روی بار و برای اینكه تا مشهد راحت باشند چهار زانو می­‌نشستند ما اول اجازه می­‌دادیم مسافرها هر طور می­خواهند بنشینند. بعد مسافری را بین دو مسافری كه نشسته بودند ایستاده نگه می­‌داشتیم. سپس چوب دستی را از آن طرف كه سرش سوزن داشت به ران مسافر نشسته می­‌زدیم آن بیچاره یك مرتبه خودش را جمع می­‌كرد و ما مسافر ایستاده را به سرعت و با فشار وسط دو مسافر جا می‌­دادیم. البته در سال 1339 كه من به گاراژ می­‌رفتم این چوب دستی­‌ها كاربردی نداشتند­. بیشتر با مشت، كتك و فشار مسافر را یك جایی در داخل ماشین می­‌نشاندند. بالاخره تحول مسافرت با پای پیاده و با چارپا به ماشین خود داستانی است. فقط نمی‌­دانم چرا وقتی این تحول می­‌خواست اتفاق بیفتد، می­‌بایست با دروغ، مشت و لگد، دعا و نفرین همراه باشد. چرا خیلی ساده نپذیرفتیم كه هر كس زودتر بلیت گرفت صندلی جلوتر سوار شود و هر كس دیرتر آمد صندلی آخر بنشیند. ولی مگر هنوز توی مجالس، عروسی و میهمانی این مسأله را پذیرفته‌­ایم؟! حاجی آقا حتماً باید بالا بالا بنشینند. اصلاً دیر می‌­آید تا همه جلو پایش بلند شوند و او را بالا بالا بنشانند. تحول اجتماعی همپای تحول تكنولوژی خود داستان پیچیده‌­ای است.

ارسال نظر
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید تین نیوز، تا ۲۴ ساعت بعد منتشر خواهد شد.
  • تین نیوز نظراتی را که حاوی توهین یا افترا است، منتشر نمی‌کند.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.
  • انتشار مطالبی که مشتمل بر تهدید به هتک شرف و یا حیثیت و یا افشای اسرار شخصی باشد، ممنوع است.
  • جاهای خالی مشخص شده با علامت {...} به معنی حذف مطالب غیر قابل انتشار در داخل نظرات است.
  • در نوشتن نظرات، لطفا بعد از هر کلمه، یک فاصله خالی بگذارید.
  • در انتقال تخلفات دستگاه‌ها، موارد تخلف را با ضمیمه نمودن اسناد تخلف به آدرس info@tinn.ir ارسال نمایید تا امکان پیگیری بصورت مستند فراهم شود.