◄ بخش اول: حسین در گاراژ
تین نیوز | خاطره نویسی از فعالیت های ارزشمندی است که متاسفانه در کشور ما رونق بسیار کمی دارد. نوشتن خاطرات روزمره په در حوزه عمومی و یا در حوزه تخصصی از اقدامات ارزشمندی است که باعث ثبت و ضبط و بجا ماندن سوابق رویدادها و رخدادهای کشور شده و برای استفاده دیگران و نسلهای آینده ارزش ویژه ای دارد. شاید اغلب افراد و حتی نویسنده خاطرات به ارزش خاطره نویسی چندان توجهی نداشته باشد اما در واقع نوشتن خاطرات و ثبت رویدادها و چگونگی انجام و پیشرفت کارها، ارزش ویژه ای دارند و چه بسا که برخی موارد از اتفاقات نادر باشد که به راحتی قابل بازنویسی و ثبت و استفاده دیگران نباشد.
آقای دکتر حسین پاپلی یزدی از اساتیدی است که به نگارش خاطرات خود در دهه 40 خورشیدی دست یازیده و با ادبیاتی سلسیس و روان این خاطرات را به قلم آورده و در کتاب "شازده حمام" به زیور طبع آراسته است. وی خاطرات جالبی از دوران نوجوانی خود در حوزه حمل و نقل و فعالیت هایش در این دوران دارد که ارزش خواندن دارد. یادی از روزگارانی نه چندان دور که برخی از گوشه هایش برای همه ما آشناست. آن بخش از خاطرات ایشان را که مرتبط با حمل و نقل است، در چند قسمت تنظیم و تقدیم خوانندگان تین نیوز می کنیم.
بخش اول: حسین در گاراژ
هر كس به كاروانسرا، ترمینال یا گاراژ میرود میخواهد از آنجا به جای دیگری برود، مثل این كه همه به دنیا میآیند كه به جایی دیگر بروند. آنجا كجاست؟ راستش فقط خدا می داند و بس، ولی بالاخره آدم و عالم در حركت و تحول است.
كاروانسرا، گاراژ، ترمینال و پایانه محل گذر عمر و زمان است. سمبل ناپایداری دنیا و مردم آن است، جایی كه به آن میروی تا در آن نمانی، جایی كه به آن جا میآیی تا به جای دیگر بروی.
از تابستان كلاس پنجم ابتدایی تا دیپلم، یعنی از سال 1339 تا 1346 در گاراژ مسافربری و باربری كار كردم. (تا سال سوم دوره لیسانس هم با گاراژ بی ارتباط نبودم.) در این سالها هر روز به گاراژ میرفتم. مدیر و صاحب گاراژ پسر عموم بود. همان كه مادرم مرا به او سپرد. در سال های كودكی من، از تلویزیون، شهربازی و كتاب كودكان خبری نبود. حتی اگر این وسایل هم بود ما توان خرید و یا استفاده از آن را نداشتیم، پس نمیشد كه در خانه پای بند باشم. تازه خانه ما کوجك هم بود. ما در یك اتاق اجارهای ساكن بودیم پس یا باید در كوچه ولو میشدم و با بچهها بازی میكردم،
بازهم هم اشكنك دارد یا باید به معازه مردم غریبه میرفتم كه نتیجه آن را در جلد اول گفتم. مفت مفت پاكت پاكت تریاك این طرف و آن طرف میبردم. یا باید به دست قوم و خویش سپرده میشدم كه هر چند هم از من بیگاری میكشید حداقل به كار خلاف وادارم نمیكرد.
مسافرت سه ماههای كه از یزد به تهران و از تهران به مشهد داشتم در سال 1339 درسهایی را برایم به همراه داشت.
فهمیدم ایران خیلی بزرگ است همه جای ایران مثل شهر یزد و بیابانهای اطراف آن خشك و خالی از درخت نیست. ایران علاوه بر كویر و شن زار و كوههای خشك، جنگل و دریا هم دارد. برای بچه ای 11 – 10 ساله فهم و لمس این مطالب جالب است. از یزد تا كاشان و گردنه حسن آباد بین قم- تهران همه جا جاده شوسه و خاكی بود، اصلاً هیچ كجا جاده آسفالت نبود. وقتی اتوبوسها و كامیونها در جادههای شوسه كویری حركت میكردند ابری از گرد و غبار در پشت سر خود جای میگذاشتند. وقتی اتوبوس جایی توقف میكرد و مسافرها پیاده میشدند مثل این بودكه، آنها از داخلی آسیاب بیرون آمده باشند. سرو كله
همه با خاك، سفید شدهبود. تا آنجا كه به یاد دارم جاده گرگان تا مشهد همهاش خاكی بود جاده تهران تا گرگان را یادم نیست.
در حقیقت تا سال 1346 همه جادههایی كه به یزد ختم میشدند، خاكی بودند. راستش چون همه جا جادهها خاكی بودند در عالم بچگی نمیفهمیدم كه جاده می تواند آسفالت باشد. و وقتی ماشین از قم به تهران روی جاده آسفالت حركت میكرد برایم خیلی جالب بود. من صندلی نداشتم و روی موتور ماشین نشسته بودم. ماشین كمتر تكان میخورد و من كمتر خسته میشدم، كمتر هم خاك وارد ماشین میشد. در همان عالم بچگی فهمیدم كه این جاده بهتر از جاده خاكی است، وقتی چیزی را ندیدی و نشنیدی و نخواندی مسلماً راجع به آن هم چیزی نمیدانی و درك نمی كنی.
ظرفیت اكثر اتوبوسها 24 نفر بود بیشتر اتوبوسها از مدل دوچ و جمس و انترناش دماغ جلو بودند. اتاق اتوبوسها را در ایران می ساختند. در همین گاراژ اطمینان یزد، مرحوم استاد حسین نجار اتاق ساز بود كه اتاق اتوبوس میساخت ولی بیشتر اتاق سازها در قم بودند وقتی اتوبوس وارد ایران شد اتاق سازی برای آن هم شروع شد. البته اتاق سازی به صورت یك صنعتی دستی نه یك صنعت كارخانهای انجام میشد.
اتوبوسها برای مسافرت وسیله راحتی نبودند. جاده خاكی، اتوبوس قدیمی و كهنه با فنرهای سفت و سخت مسافرها را داغون میكرد. كمتر اتوبوسی بودكه از مشهد به یزد بیاید و شاه فنرش نشكسته باشد. فنر كه هیچ كمتر ماشینی از مشهد به یزد میرسد كه دو سه نفر مسافر، سروكله شان نشكسته باشد. در هر گاراژی یك مغازه آهنگری یا فنرسازی بود. داخل گاراژ اطمینان یزد هم مغازه برادران استاد شعبان و استاد غلام حسین آهنگر(عملاً فنرسازی) بود.
با آن اتوبوسها و وضع جادهها، مسافرت از یزد به مشهد حداقل 60 ساعت طول میکشید. مسیری كه این روزها با كنترل پلیس راه، 12 ساعته طی میشود. وقتی اتوبوس و جاده با آن وضعی كه گفتم باشد همه میخواهند صندلی اول اتوبوس بنشینند. صندلی اول نشستن نه تنها راحتتر بود بلكه جایگاه اجتماعی مسافر را هم بالا میبرد. یعنی آنقدر مهم هستی كه صندلی اول ماشین را به تو دادهاند. در آن سالها، هر مسافری كه برای خرید بلیت به گاراژ میآمد بلیت صندلی اول را میخواست. اگر صندلی اول یا دوم را به آنها نمی دادند از آن گاراژ بلیت
نمیگرفت و به گاراژ دیگر میرفت.
در آن سالها شاگردهای گاراژ به همه مسافرها بلیت صندلی اول و یا دوم اتوبوس را میفروختند. موقع سوار شدن به اتوبوس همه مسافرها بلیت صندلی اول و دوم در دست داشتند و از همین جا ماجرا آغاز میشد. برای یك اتوبوس كه ظرفیتش 24 نفر بود گاهی تا 40 نفر مسافر بلیت صندلی اول و دوم داشتند. هر مسافر حداقل 8-7 نفر بدرقه كننده داشت، یعنی 40 نفر مسافر مشهد با بدرقه كنندگان 300 نفری میشدند(درست مثل مسافرهای فعلی مكه معظمه كه فرودگاه را شلوغ میكنند فقط هواپیمایی اجازه نمیدهد كه بدرقه كنندگان تا پای هواپیما بروند وگرنه معلوم نبود چه میشد.) علاوه بر این
هر مسافر بار و بندیل، بقچه و رختخواب و پتو و كیسه نان خشك، دبه ماست چكیده، كیسه كشك، كوزه آب و ... هم همراه داشت. آن موقع هنوز ساك و چمدان مورد استفاده چندانی نداشت. مسافرها وسایلشان را در بقچه میبستند و یا در كیسه میكردند. با این وضع صحن گاراژ صحرای محشر میشد. همه مسافرها میدانستد كه بلیت آنها برای صندلی اول و دوم است ولی جای آن ها ممكن است صندلی اول و دوم نباشد. البته در آن سالها برای مشهد كمتر كسی بلیت یك نفره میگرفت، بیشتر مواقع مسافرها خانوادگی و یا دسته جمعی بودند. گاه مسافرهای یك ماشین همه اهل یك روستا و محله بودند،
یعنی اتوبوس را دربست كرایه میكردند سوار كردن مسافر دربستی راحتتر بود. چون خود مسافرها برای نشستن روی صندلیهای جلو و عقب با هم كنار میآمدند. ولی گاهی آنها هم بر سر صندلی با هم دعوا میكردند. بارها عدهای سر این موضوع با هم قهر میكردند و راهی خانه میشدند و عدهای وساطت و میانجیگری میکردند و آنها را برمیگرداندند. قرار و مدار میگذاشتند كه مثلاً تا طبس عدهای صندلی اول بنشینند و از طبس به بعد عدهای دیگر. بالاخره سر نشستن روی صندلی اول و دوم ماشین ماجراها بود.
معمولاً ساعت حركت اتوبوس یزد به مشهد دو بعدازظهر بود اما مگر همه مسافرها سر ساعت میآمدند؟ دیرآمدن خودش نوعی پرستیژ اجتماعی بود، بالاخره وقتی همه مسافرها میآمدند تازه ماجرای هر روزه گاراژ شروع میشد. البته در دهه 1340 مسافر مشهد زیاد نبود كه هر روز ماشین از یزد حركت كند. به مرور كه مسافر زیاد شد حركت اتوبوس به صورت روزانه از یزد به مشهد ممكن شد. راستش مردم فقیر بودند آنقدر فقیر كه بسیاری نمیتوانستند حتی در عمرشان یك بار هم به مشهد یا به حج فقرا بروند. مشهد رفتن خیلی مهم بود كسانی كه مشهد رفته بودند جلوی اسمشان پیشوند مشهدی میآمد. مثل
مشهدی حسن.
در گاراژ آقا سید حسین داستانی مردآبادی معروف به آقا سبیل، مردی قوی هیكل و ساده دل یا آقا اكبر تاج مردی نسبتاً قوی ولی دائم عصبانی، آقای سید محمود مصباح مردی قوی ولی گاه آنچنان عصبانی كه كار به دعوا و مرافعه میكشید، باید مسافرها را سوار میكردند، بیشتر مواقع سر مسافر سوار كردن محشر كبری بر پا میشد. سوار كردن مسافرهای یك اتوبوس گاهی از ساعت 2 بعدازظهر تا 9 شب طول میكشید. یعنی 7 ساعت زمان برای سوار كردن 40-30 نفر مسافر صرف میشد آن هم به اتوبوسی كه 24 نفر ظرفیت بیشتر نداشت.
اول چند تا عدل حنا وسط صندلیهای ماشین میگذاشتند و لحافها را روی آن میگذاشتند. آدمهای اضافی بی صندلی باید روی لحافهای وسط ماشین مینشستند.
قبل از اینكه كارگران گاراژ بخواهند مسافرها را سوار كنند، در داخل دفتر گاراژ لیست واقعی هر مسافر یا هر گروه مسافر كه باید روی صندلی مشخصی بنشیند تهیه میشد، در این موقع گاراژدارها مثل یك جامعه شناس عمل میكردند. آقای محمد علی وطنخواه یا عباس تاج با شناختی كه از همه مسافرها داشتند با كمك همكارانشان لیست را تنظیم میكردند و مسافرها را دستهبندی و طبقهبندی میكردند. فلان گروه از خانواده ثروتمند و ذی نفوذ هستند، فلان عده از فلان محله و مردمی شلوغ هستند و بدرقهای هم زیاد دارند، فلان كس را فلانی سفارش كرده است، فلان عده از
روستای فلان هستند، بالاخره بر مبنای جایگاه اجتماعی و جایگاه قدرت افراد جای مسافرها در اتوبوس مشخص میشد. گاهی یك گروه مسافر را دو دسته میكردند. مثلاً یك گروه هشت نفره به دو گروه چهار نفره تقسیم میشد. باید چهار نفر صندلیهای جلو و 4 نفر صندلیهای عقب مینشستند، خودشان باید بین راه صندلیها را عوض میكردند. ضعیفها، بیچیزها و فقیرها جایشان وسط ماشین بود. تازه وسط ماشین هم درجه بندی بود. وسط جلو، وسط عقب، یكی دو تا مسافر هم بغل دست راننده و كمك راننده و توی ركاب سوار میشدند.
سر سوار شدن به ماشین دعوا و كتك كاری میشد یا حتی پول رد و بدل میشد. عدهای میگفتند: ما از فلان طایقه هستیم باید جلو بنشینیم، عدهای میگفتند: ما از فلان محله شهر هستیم هیچكس نمیتواند به ما زور بگوید؛ ما باید جلو بنشینیم. عدهای چند تومانی كف دست كارگر گاراژ میگذاشتند تا جلو بنشینند. دعا و نفرین میكردند. دستهای بریده حضرت عباس(س) را شفیع میگرفتند. عدهای خود را میزدند و عدهای دیگران را میزدند تا بالاخره همه سوار اتوبوس میشدند.
بارها دیدم مسافری را كه میخواستند عقب ماشین سوار كنند او به یكی از بدرقه كنندگانش میگفت: زود دوچرخهات را سوار شو برو توی محله بگو چند تا آدم به دم گاراژ بیایند. گاراژدارها میخواهند ما را عقب ماشین سوار كنند. این كار كسر شأن مردم محله ماست. یك مرتبه میدیدی 15-10 تا آدم با حالت حمله توی دفتر گاراژ میریختند كه چرا فلان كس را میخواهید عقب ماشین سوار كنید. آقای محمدعلی وطنخواه و مرحوم عباس تاج باید با سیاست، حرف و نصیحت آنها را آرام میكردند. گاهی سیدی را پیدا میكردند یك تومانی كف دستش میگذاشتند و او بین
دعوائیها میانجیگری میكرد. گاهی برای عدهای موعظه میكردند كه راه ریگ، راه امام رضا (ع) است، هر كس در این راه بیشتر سختی بكشد زیارتش بیشتر قبول است و بیشتر ثواب میكند. پیرزنها و پیرمردها داوطلب میشدند كه بدترین جای ماشین بنشینند تا بیشتر ثواب كنند. گاهی به عدهای از مسافرها یكی دو تومانی تخفیف میدادند تا راضی شوند عقب ماشین یا وسط ماشین بنشینند. گاهی از جلوییها قول میگرفتند كه از طبس به بعد عقب ماشین بروند تا عقبیها جلو بنشینند. گاهی هم چند نفری را میبردند توی انبار گاراژ تهدید
میكردند، كتك میزدند تا سوار ماشین شوند.
بالاخره همه از مسافر گرفته تا كارمند گاراژ و بدرقهكنندگان، خسته میشدند. گاهی هم یكی دو تا كله میشكست، نفرین و ناله بلند میشد تا ماشین از گاراژ بیرون میرفت. البته مسافرهایی كه به مشهد میرفتند سر سوارشدن بیشتر از سایر مسافرها مشكل داشتند. ماشینهایی كه به تهران میرفتند كمتر مشكل مسافر سوار كردن داشتند. چون راه مشهد خراب تر از راه تهران بود و مسافرین تهران بیشتر تك یا چند نفره بودند و بدرقه كننده هم نداشتند، یا اگر بدرقه کنندهای داشتند تعدادشان كم بود.
بدرقه كنندهها خود مشكلی جدا برای گاراژ و مسافر بودند. گاهی مسافری خودش قبول میكرد كه صندلی عقب ماشین بنشیند درست وقتی میخواست حركت كند بدرقه كنندهها میگفتند: حسن آقا شما صندلی پنجم نشستهاید كسر شأن شماست، كسر شأن طایقه و محله شماست. بیایید پایین ما كار شما را درست میكنیم شما باید صندلی اول بنشینید! قباحت دارد آدمی با شخصیت شما صندلی پنجم ماشین بنشیند!
صندلی ماشین جایگاه اجتماعی، اقتصادی و قدرت فرد، طایقه، محله و روستا را تعیین میكرد. محل نشستن بیانگر حیثیت افراد بود. هر كس میخواست از جایگاه اجتماعی و حیثیتی خود دفاع كند گذر از سنت به مدرنیته كار سادهای نبود. متأسفانه در بسیاری از موارد در مملكت ما به سادگی نمیتوان ارزشها و باورهای اشتباه مورد قبول مردم را درگرگون كرد. برای عبور از این دالان تحول تاریخی ارزشها، مردم متوسل به تقلب، زورگویی، پول و پارتی میشدند، میشوند و خواهند شد.
گذر از خر و شتر سواری به فرهنگ ماشین سواری و رعایت نوبت، كار سادهای نبود. فقط مسأله راحتی و خرابی جادهها نبود. مسأله عزت نفس و غرور و شخصیت و جایگاه طبقات اجتماعی آدمها مطرح بود. در تابستانها گاراژ پر از گدا، سید چاووشی خوان و اسفند دودكن میشد. عدهای بادبزن میفروختند و هر كس باید سهمی از درآمدش را به دالاندار میداد وگرنه از گاراژ اخراج میشد.
در سوار كردن مسافر اتفاقهای خندهداری هم میافتاد. گاه مردمی میخواستند با اتوبوس مسافرت كنند، ولی تا آن زمان هرگز سوار اتوبوس یا وسیله نقلیهای كه صندلی داشته باشد نشده بودند. آنها اصلاً هرگز روی صندلی ننشسته بودند. بارها میشد یكی دونفر كه اول سوار اتوبوس میشدند برعكس روی صندلی اتوبوس مینشستند. یعنی چهار زانو میزدند و صورت خود را به طرف پشتی صندلی میكردند و آرام مینشستند باید به آنها یاد میدادند كه برگردند و پاهای خود را آویزان كنند و به پشتی صندلی تكیه دهند. آیا مردمی كه
پادشاهانشان(كورش و داریوش) 2500 سال قبل روی صندلی مینشستند، بعد از قرنها روی صندلی نشستن را بلد نبودند؟
یك روز در انبار گاراژ چند تا چوب دستی كوتاه حدود 50 سانتی متری دیدم كه سر آن ها به اندازه چند میلی متر سوزن داشت. از عمو منصور وطنخواه پرسیدم اینها چیست و به چه كار میآید؟ گفت ماشینهای قدیمی كمك كار سیمی بودند و صندلی نداشتند. مسافرها باید روی بار و برای اینكه تا مشهد راحت باشند چهار زانو مینشستند ما اول اجازه میدادیم مسافرها هر طور میخواهند بنشینند. بعد مسافری را بین دو مسافری كه نشسته بودند ایستاده نگه میداشتیم. سپس چوب دستی را از آن طرف كه سرش سوزن داشت به ران مسافر نشسته میزدیم آن بیچاره یك مرتبه خودش را جمع میكرد و ما
مسافر ایستاده را به سرعت و با فشار وسط دو مسافر جا میدادیم. البته در سال 1339 كه من به گاراژ میرفتم این چوب دستیها كاربردی نداشتند. بیشتر با مشت، كتك و فشار مسافر را یك جایی در داخل ماشین مینشاندند. بالاخره تحول مسافرت با پای پیاده و با چارپا به ماشین خود داستانی است. فقط نمیدانم چرا وقتی این تحول میخواست اتفاق بیفتد، میبایست با دروغ، مشت و لگد، دعا و نفرین همراه باشد. چرا خیلی ساده نپذیرفتیم كه هر كس زودتر بلیت گرفت صندلی جلوتر سوار شود و هر كس دیرتر آمد صندلی آخر بنشیند. ولی مگر هنوز توی مجالس، عروسی و میهمانی این مسأله
را پذیرفتهایم؟! حاجی آقا حتماً باید بالا بالا بنشینند. اصلاً دیر میآید تا همه جلو پایش بلند شوند و او را بالا بالا بنشانند. تحول اجتماعی همپای تحول تكنولوژی خود داستان پیچیدهای است.