◄ چرا سرمایه گذاران چینی به سمت ایران نمی آیند؟ /چالش های جذب سرمایه در طرح کمربند و جاده
در حالی که چین در سال ۲۰۲۵ با ثبت بیش از ۲۱۴ میلیارد دلار سرمایهگذاری در ابتکار «کمربند و جاده» رکورد تازه ای در گسترش نفوذ اقتصادی خود در جهان به جا گذاشته، سهم ایران از این جریان مالی همچنان ناچیز باقی مانده است. این در حالی است که موقعیت جغرافیایی ایران در قلب کریدورهای ترانزیتی شرق به غرب میتوانست آن را به یکی از بازیگران اصلی شبکه جدید تجارت جهانی تبدیل کند؛ اما مجموعه ای از ریسک های ژئوپلیتیکی، محدودیتهای تحریمی و چالش های ساختاری اقتصاد داخلی، مسیر ورود سرمایه گذاران چینی به بازار ایران را با تردید همراه کرده است.
ابتکار «کمربند و جاده» که از آن به عنوان نسخه مدرن راه ابریشم یاد می شود، طی بیش از یک دهه گذشته به یکی از مهم ترین پروژه های زیرساختی جهان تبدیل شده و مسیرهای تازه ای برای تجارت، انرژی و حمل ونقل بین المللی ایجاد کرده است. در این چارچوب، چین با سرمایه گذاری در بنادر، خطوط ریلی، جاده ها و پروژه های انرژی تلاش کرده شبکه ای از کریدورهای اقتصادی را از شرق آسیا تا اروپا و آفریقا شکل دهد. با وجود آنکه ایران از نظر ژئوپلیتیکی در یکی از مهم ترین نقاط این شبکه قرار دارد و می تواند حلقه اتصال آسیای مرکزی، خاورمیانه و اروپا باشد، روند سرمایه گذاری ها نشان می دهد کشورهای دیگری در منطقه توانسته اند سهم بیشتری از سرمایه های چینی جذب کنند. این وضعیت پرسشی مهم را مطرح می کند: چرا با وجود ظرفیت های ترانزیتی و موقعیت راهبردی ایران، سرمایه گذاران چینی همچنان ترجیح می دهند پروژه های خود را در کشورهای دیگر منطقه دنبال کنند؟ بررسی این پرسش نشان می دهد پاسخ آن را باید در ترکیبی از عوامل سیاسی، اقتصادی و نهادی جست وجو کرد که بر جذابیت سرمایه گذاری در ایران اثر گذاشته اند.
به گزارش تین نیوز، رکوردشکنی سرمایه گذاری چین در ابتکار «کمربند و جاده» در سال ۲۰۲۵ بار دیگر اهمیت این پروژه عظیم زیرساختی را در معادلات اقتصاد جهانی برجسته کرده است؛ طرحی که می تواند مسیرهای اصلی تجارت جهانی را بازتعریف کند و جایگاه کشورهای واقع در کریدورهای ترانزیتی را دگرگون سازد. در این میان، ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص خود می تواند یکی از حلقه های مهم این شبکه باشد، اما بررسی روند سرمایه گذاری ها نشان می دهد سهم تهران از این پروژه همچنان محدود باقی مانده است.
بر اساس گزارش های بین المللی، حجم مشارکت اقتصادی چین در قالب ابتکار کمربند و جاده در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۲۱۴ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال قبل رشد قابل توجهی داشته و بالاترین سطح فعالیت این طرح از زمان آغاز آن محسوب می شود. از این رقم، بیش از ۱۲۸ میلیارد دلار به پروژه های ساخت وساز زیرساختی و حدود ۸۵ میلیارد دلار به سرمایه گذاری مستقیم اختصاص یافته است.
ابتکار کمربند و جاده که از آن به عنوان نسخه مدرن «راه ابریشم» یاد می شود، در ابتدا با هدف توسعه زیرساخت های حمل ونقل و اتصال مسیرهای تجاری شکل گرفت؛ اما طی سال های اخیر دامنه آن به حوزه های گسترده تری مانند انرژی، بنادر، خطوط ریلی، زیرساخت های دیجیتال و حتی صنایع پیشرفته گسترش یافته است. هدف اصلی چین از این پروژه، ایجاد شبکه ای از کریدورهای اقتصادی و زنجیره های تأمین پایدار در مناطق مختلف جهان است؛ شبکه ای که وابستگی اقتصادی کشورها به اقتصاد چین را نیز تقویت می کند.
با وجود اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در نقشه ترانزیتی منطقه، توزیع سرمایه گذاری های چین نشان می دهد کشورهای غرب آسیا سهم بیشتری از این جریان مالی جذب کرده اند. عربستان سعودی به یکی از مهم ترین مقاصد سرمایه گذاری چین تبدیل شده و همکاری های دو کشور از حوزه انرژی و پتروشیمی تا خودروهای برقی و صنایع پیشرفته گسترش یافته است. همچنین عراق نیز در سال های اخیر به یکی از نقاط تمرکز سرمایه گذاری چین در حوزه نفت، انرژی و زیرساخت تبدیل شده است.
در مقابل، سهم ایران از این سرمایه گذاری ها بسیار محدود بوده است؛ موضوعی که با توجه به ظرفیت های ترانزیتی کشور قابل توجه است. ایران در محل تلاقی چند کریدور مهم بین المللی قرار دارد و می تواند به عنوان حلقه اتصال شرق آسیا به اروپا، قفقاز، آسیای مرکزی و خاورمیانه عمل کند. دسترسی همزمان به آب های آزاد، بنادر جنوبی در خلیج فارس و دریای عمان، شبکه ریلی در حال توسعه و موقعیت جغرافیایی میان سه قاره، مزیت هایی هستند که بسیاری از کارشناسان آنها را از مهم ترین ظرفیت های ژئوپلیتیکی ایران می دانند.
در چارچوب ابتکار کمربند و جاده، ایران می تواند نقش مهمی در اتصال کریدورهای زمینی چین به مسیرهای ترانزیتی غرب آسیا و اروپا ایفا کند. کریدورهایی مانند مسیر چین ـ آسیای مرکزی ـ ایران ـ ترکیه یا اتصال شبکه های حمل ونقل چین به کریدور بین المللی شمال ـ جنوب، از جمله پروژه هایی هستند که در صورت توسعه می توانند جایگاه ایران را در زنجیره تجارت جهانی تقویت کنند. توسعه بنادر جنوبی، تکمیل خطوط ریلی شرقی ـ غربی و اتصال شبکه های حمل ونقل ایران به کشورهای همسایه نیز می تواند بخشی از این ظرفیت ترانزیتی را فعال کند.
با این حال، روند تحولات نشان می دهد که سیاست های سرمایه گذاری چین در سال های اخیر تغییر کرده است. در حالی که در سال های ابتدایی ابتکار کمربند و جاده تمرکز اصلی بر ساخت زیرساخت های بزرگ بود، اکنون پکن بیشتر به دنبال پروژه هایی با بازده اقتصادی مشخص، مدل های مالی شفاف و ریسک کمتر است. این تغییر رویکرد باعث شده کشورهایی که محیط سرمایه گذاری باثبات تر و چارچوب های حقوقی روشن تری دارند، سهم بیشتری از سرمایه های چینی جذب کنند.
در مورد ایران، عواملی مانند ریسک های ژئوپلیتیکی، محدودیت های ناشی از تحریم ها، پیچیدگی های اداری و کمبود پروژه های آماده سرمایه گذاری از جمله موانعی هستند که می توانند مانع ورود گسترده سرمایه های خارجی شوند. در نتیجه، با وجود موقعیت راهبردی ایران در نقشه ترانزیتی منطقه، این ظرفیت هنوز به طور کامل در چارچوب ابتکار کمربند و جاده فعال نشده است.
کارشناسان اقتصادی معتقدند اگر ایران بتواند زیرساخت های ترانزیتی خود را تکمیل کند، چارچوب های حقوقی سرمایه گذاری را شفاف تر سازد و پروژه های مشخص و قابل اجرا برای همکاری با چین ارائه دهد، امکان افزایش سهم کشور در شبکه راه ابریشم جدید وجود خواهد داشت. در چنین شرایطی، ایران می تواند از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان یک مزیت رقابتی برای تبدیل شدن به یکی از گره های اصلی حمل ونقل و تجارت در منطقه استفاده کند.
در نهایت، رکورد سرمایه گذاری ۲۱۴ میلیارد دلاری ابتکار کمربند و جاده تنها یک شاخص اقتصادی نیست، بلکه نشانه ای از شکل گیری نظم جدیدی در جغرافیای تجارت جهانی است؛ نظمی که در آن مسیرهای ترانزیتی و زیرساخت های لجستیکی نقش تعیین کننده ای در قدرت اقتصادی کشورها خواهند داشت. جایگاه ایران در این نقشه تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا می تواند از ظرفیت ژئوپلیتیکی خود برای جذب سرمایه و تبدیل شدن به یکی از کریدورهای اصلی تجارت بین المللی استفاده کند یا خیر.
