امروزه از تكنولوژی ITS در جهان استفاده های زیادی می شود. در این مقاله سعی شده كاربردهای بالقوة ITS همچنین برخی مشكلات و موانع اجرایی شرح داده شود. انتظار می رود توجه به این مسائل به سازمان ها و ارائه كنندگان سیستم ها در مورد توجه قرار دادن نیازهای كنونی و آتی مؤثر واقع شود.
ITS كه نام اختصاری عبارت INTELLIGENT TRANSPORTATION SYSTEM (سیستم حمل و نقل هوشمند) است، دربردارنده كلیه ابزارها، امكانات و تخصص ها از قبیل: فناوری های اطلاعات، مخابرات، كنترل، مهندسی سیستم و ترافیك، تكنولوژی های نرم افزاری و سخت افزاری و نیز استراتژی ها، تصمیم گیری های مدیریتی و ساز و كارهای هماهنگی كننده ای است كه در نتیجه به كارگیری آن ها، بهبود پارامترهای حمل و نقل و ترافیك نظیر كاهش زمان سفر، مصرف سوخت، افزایش ایمنی، بهبود كیفیت زندگی، حفظ محیط زیست و افزایش كارآیی فعالیتهای اقتصادی حاصل شود.
تعاریف متفاوتی از ITS شده است كه فصل مشترك تعاریف مذكور، عمدتاً بر كاربرد هدفمند و هماهنگ فناوری اطلاعات و ارتباطات و استراتژی های مدیریت به شرط ارتقای بهره وری و كارآیی و ایمنی سیستم حمل و نقل تأكید دارند.
نقش ITS در یكپارچه سازی سیستم حمل و نقل ITS تنها یك ابزار یا تكنولوژی جدید نیست. در واقع ITS امكان یك پارچه سازی سیستم حمل و نقل را فراهم می آورد. یك سیستم حمل و نقل به طور كلی، شامل شبكه ها، وسایل نقلیه، افراد و كالاهاست. ولی فن آوری اطلاعات قادر است تمامی این اجزا را به صورت یك سیستم یك پارچه درآورد.
اگر اطلاعات به صورت آسان و ارزان توسط تكنولوژی مدرن رد و بدل شود، سیستم امكان بیشتری برای بهینه شدن و مناسب عمل كردن خواهد داشت. بر عكس، اگر اطلاعات در دسترس نباشد و یا با تأخیر جریان یابد، عملكرد درست سیستم، امكان پذیر نیست. در واقع، تبادل اطلاعات تأثیر مستقیمی بر روی كارآمدی سیستم حمل و نقل دارد.
یك سیستم حمل و نقل با محوریت اطلاعات، می تواند به حل مشكلات قدیمی و كاذب موجود بین حمل و نقل و ارتباطات كمك كند. افراد، كالا و اطلاعات می توانند از یك نقطه به نقطه ای دیگر منتقل شوند و در موارد زیادی، برای دستیابی مؤثرتر به این هدف، یكی می تواند جایگزین دیگری شود. برای مثال، فرستادن یك نامه به صورت الكترونیكی سریع تر، ارزان تر و قابل اطمینان تر از پست كردن آن است و یا شركت در یك ویدئو كنفرانس به جای مسافرت كردن و حضور در كنفرانس در مكانی دیگر و گاهی دوردست به مراتب ساده تر و اقتصادی تر است. پیشرفت های بوجود آمده در فن آوری اطلاعات می توانند به ایجاد یك سیستم كاملاً یكپارچه برای سال های آینده كمك كنند.
رویكرد به سمت ITSمعضل ترافیك از دهة 1950 با تولید انبوه اتومبیل ها آغاز شد و به تدریج در بسیاری از كشورها، مشكلات حمل و نقل و ترافیك به یكی از چالش های مهم اجتماعی و ملی تبدیل شد و سهم قابل توجهی از سرمایه های ملی را به خود اختصاص داد و در این فرآیند، دست یابی به حمل و نقل ایمن، ارزان و كارآ به یكی از آرزوها و اهداف اصلی و ثابت سیاست های توسعه كشورها تبدیل شد. به منظور تحقق این اهداف و كاهش معضلات ترافیك، از دهة 60 میلادی ساخت هر چه بیشتر خیابان و جاده و بزرگراه در دستور كار تصمیم گیرندگان قرار گرفت ولی مشكلات به طور كامل محو نشدند و كم كم برنامه ریزان حمل و نقل به تجربه آموختند كه به ایجاد شبكه های عظیم حمل و نقل عمومی نظیر مترو و اتوبوس رانی بپردازند. به دنبال آن راه حل های دیگری نظیر توجه به كاربری زمین و نیز مدیریت تقاضای حمل و نقل جهت كاهش سفرها مورد توجه قرار گرفت.
از دهه 90 میلادی متخصصان متوجه شدند كه ظرفیت ها وا مكانات جدید در مدت كوتاهی توسط مصرف كنندگان بلعیده شده و در اثر مسابقه ایجاد شده بین «ساخت راه و جاده» با «تولید اتومبیل های راحت و ارزان»،تلاش های عمرانی كم اثر شده و ایمنی راه ها نیز مرتباً در حال كاهش است. از طرف دیگر پیشرفت فناوری های روز شرایط مناسبی را برای ایجاد ارتباط بی وقفه بین تصمیم گیرندگان، مراكز مدیریت ترافیك، خودروها و نیز وضعیت ترافیكی جاده از طریق سنسورها و دستگاه های الكترونیكی فراهم ساخته و در نتیجه امكان ایجاد یك مدیریت هوشمندانه، هدفمند و هماهنگ به منظور ارتقای بهره وری و افزایش كارآیی شبكة محقق شده بود. بدین گونه بود كه در ابتدای دهه 90 میلادی سیستم های حمل و نقل هوشمند به مفهوم امروزی آن متولد شد. البته قبل از دهه 90 یعنی طی سال های دهة گذشته 70، پروژه هایی نظیر نصب دوربین در تقاطع های شهری و نیز كنترل هوشمند زمان بندی چراغ های راهنمایی متناسب با حجم ترافیك در بسیاری از كشورها آغاز شده بود. اما لفظ سیستم های حمل و نقل هوشمند مشخصاً از سال 1990 برای اولین بار در امریكا رایج شد.
اساسی ترین خصوصیت ITS ویژگی اصلی ITS ایجاد ارتباط و هماهنگی بین پروژه ها و كاربردهای مختلف فناوری روز حمل و نقل است. این نكته ای است كه متأسفانه در كاربردهای رایج ITS در كشور ما كمتر بدان توجه شده است.
ITS از دیدگاه فناوری ها در دو طبقه اصلی زیرساخت های هوشمند (ITS INFRASTRUCTURE) و نیز خودروهای هوشمند (INTELLGENT VEHICLES) تقسیم بندی می شود.
زیرساخت های هوشمند عمدتاً در بردارندة پروژه هایی است كه در معابر درون شهری و برون شهری توسط شهرداری ها در شهرها و یا توسط وزارت راه در جاده ها و آزادراه های برون شهری، به عنوان پروژههای زیربنایی قابل اجراست. نظیر نصب سیستم های كنترل هوشمند در تقاطع ها یا نصب تابلوهای متغیر ترافیكی كه در سطح خیابان و جاده ها. بخش خودروهای هوشمند نیز در بر دارنده فناوری های جدید داخل خودرو نظیر سیستم های اعلام جلوگیری از تصادف، سیستم های دید در شب و نیز سیستم های هدایت مسیر و ددیگر پروژه هایی است كه اجرای آن عمدتاً بر عهدة كارخانجات خودروسازی است.
این تقسیم بندی ما را به این نتیجه مهم می رساند كه پیاده سازی موفق ITS در سطح ملی مستلزم انجام هماهنگی های كلان بین وزارت صنایع، وزارت راه و شهرداری ها در مرحلة نخست می باشد.
استفاده از ITSدر ایران در كشور ما ITS در ابتدا با نگرش شهری در ابتدای دهه 70 شمسی در تهران دنبال شد و هم اكنون نیز در سطح وسیعی مورد اقبال دست اندكاران و مسئولان حمل و نقل شهری، جاده ای و ریلی قرار گرفته و هر یك از پروژه ها به طور جداگانه در حال طراحی و اجراست. این اقبال اگر چه رویكردی مثبت ودر نوع خود حركتی رو به پیش است اما در آینده فقدان طرح استراتژیك ITS در سطح ملی باعث آسیب پذیری در روند پیشرفت پروژه ها و عدم حصول نتیجه لازم خواهد شد. از آن جا كه به كارگیری صحیح ITS مستلزم دانش و شناخت هم زمان تخصص حمل و نقل و ترافیك و نیز فناوری اطلاعات و ارتباطات و توجه به استراتژی ها و برنامه ریزی های مدیریتی وسازمانی است، لذا ضروری است طرح و اجرای پروژه ها بر عهدة تركیب مناسبی از متخصصان رشته های مرتبط قرار گیرد.
موانع گسترش ITS بسیاری از خدمات ITS از طریق زیرساخت های مخابراتی شامل ارتباطات ثابت و سیار تحقق می یابد. بنابر این بحث تأمین نیازمندی های مخابراتی ITS از پر چالش ترین مباحث در این زمینه و در حال حاضر از موانع اساسی توسعه ITS در ایران است. نكته قابل توجه دیگر این است كه ITS مركب از سیستم های مختلفی است كه اجزای آن به طور پیچیده ای در هم آمیخته اند. اگر چه تجمیع و یك پارچه سازی این سیستم ها از مزیت های ذاتی و منحصر به فرد ITS واز پیش نیازهای لازم برای اثربخشی آن تقلی می شود، اما همین ویژگی به دلیل لزوم هماهنگی و همكاری ارگان ها و اجزای مختلف، می تواند به یكی از موانع رشد و توسعه ITS در كشور ما تبدیل شود. تجمیع و یكپارچگی سیستم ها نیازمند فعالیتی است كه تحت عنوان معماری سیستم تعریف می شود. مطالعات معماری سیستم نشان می دهد چگونه اجزای سیستم بر یكدیگر اثر گذاشته و به طور واحد عمل می كنند. معماری سیستم از ضروریات توسعه ITS است كه بدون تجویز فناوریهای خاص، به طراحان سیستم آزادی عمل می دهد تا واسطه های سیستم ها را به نحو قابل تعریف و استاندارد طراحی كنند كه مزایایی نظیر افزایش رقابت، كاهش خطرات و تصادفات و كاهش هزینه را در بر گیرد. نقطة قوت اصلی معماری سیستم تأمین چارچوب و مبنای استراتژیك است كه از آن طریق فعالیت های دست اندركاران متفاوت تجمیع می شود.
یكی دیگر از مزیت های ITS كه تأكید فراوان شده است ویژگی هم افزایی(SYNERGIC) سیستم های حمل و نقل هوشمند است. ویژگی هم افزایی به ما می آموزد كه به كارگیری هم زمان مجموعه پروژه های ITS مزیت های بیشتری نسبت به كاربرد جداگانه و مجزای یكایك آن ها به همراه دارد. به عنوان مثال از اطلاع ات سیستم اخذ الكترونیكی عوارض (ETC) می توان برای مدیریت و كنترل ترافیك استفاده كرد. از اطلاعات سیستم مدیریت ناوگان اتوبوسرانی می توان برای سنجش زمان سفر در مسیرهای مختلف و نیز هدایت رانندگان به مسیرهای مناسب تر استفاده كرد. این مسأله ما را متوجه می سازد كه انتخاب صحیح پروژهها و نیز تدوین برنامه ریزی پروژه ها تا چه حد می تواند سودمند و اثر بخش باشد.
آخرين بروز رسانی در ۱۳۹۰/۱۱/۲۲ ساعت ۲۱:۰۸:۵۵
